عالی قاپو

عمارت عالی قاپو (درب اعلی) (شمس العماره) (ناصریه)

▪️عمارت عالی قاپو، بنایی چهارطبقه با عمارتی کلاه فرنگی در بام بود. این بنا به سعی نجفقلی خان پسر مرتضی قلی خان دنبلی ساخته شده بود. نجفقلی خان، بیگلربیگی تبریز و توابع آن بود که در سال ۱۱۹۹ ق. (۱۱۶۴ ش.) و قبل از آغاز سلسله قاجاریه درگذشته بود.
▪️ابتدا شمس‌العماره را «درب اعلی» می نامیدند و در زمان عباس میرزا که به محل حکمرانی ولی‌عهد تبدیل شد به «عالی قاپو» موسوم گردید. در مورد وجه‌تسمیه عالی‌قاپو دو نظریه وجود دارد: برخی معتقدند در زمان حکومت دودمان صفویه دررقابت با دولت عثمانی که مقر حکومت آن‌ها را «باب عالی» می‌گفتند شاهان صفوی هم دستور دادند مقر و عمارت حکومتی خود در تبریز و سپس در اصفهان به نام عالی قاپو نامیده شود. عده‌ای هم بر این عقیده‌اند که عالی‌قاپو در اصل «آلاقاپی» و ترکی به معنای درب رنگی بوده است.


▪️این بنا در زمان عباس میرزا مقر ولیعهد گردید و در زمان ولیعهدی ناصرالدین شاه نامش به شمس العماره تغییر یافت. در زمان مظفرالدین شاه تعمیراتی کلی در آن اعمال شد و عمارتی به نام حرمخانه به ضلع شمالی آن اضافه شد. درزمان اقتدار حکومت قاجار صحن و محیط باغ عالی قاپو در روز عاشورا محل عزاداری دسته جات قمه زن و سینه زن بودکه ازطرف ولیعهد به دسته باشی‌ها، طاقه شال انعام می‌دادند و ابوالحسن خان اقبال آذر در مراسم شبیه خوانی ماه محرم دراین محوطه هنرنمایی بی نظیری از خود نشان می‌داد. پس از سلسله قاجار مجموعه شمس‌العماره مقر والی و استاندار آذربایجان شد. در سال ۱۳۱۲ ش. زمان استانداری ادیب السلطنه سمیعی این کاخ آتش گرفت.

خاطره حزن انگیز حادثه حریق این عمارت را مردم با ترانه زیر زنده نگه داشتند:

الینده لاله گئتمه خیاله/ اُت توتوب یانیب شمس العماره
(لاله به دست در خیال خود غرق نشو/ شمس العماره آتش گرفت و سوخت)

▪️سال ۱۳۱۳ ش. بقیه کاخ دراثر سیلی وحشتناک، قسمتی از عمارت مزبور خسارت فراوان دید و بقیه و بخشی از تاق‌های آن فروریخت و سرانجام باقی‌مانده عمارت و اتاق‌های آینه کاری شده و نقاشی شده درسال۱۳۲۶ زمان استانداری علی منصور به کلی تخریب و در جای آن ساختمان جدید استانداری بنا شد. دراین ایام تمام درختان بلند و کهنسال و بی‌نظیر عالی‌قاپو نیز در هنگام تجدید بنا قطع گردید. بعد در بخش غربی عالی قاپو یا استانداری امروزی تشکیلات بانک ملی ایران شعبه مرکز تبریز احداث شد. در سال ۱۳۴۸ ش. نیز عمارت حرمخانه در شمال شرقی استانداری تخریب و عمارت امروزی فرمانداری بنا شد.

📚
▫️تبریز مه آلود، ترجمه رحیم رئیس نیا به نقل از آثار باستانی آذربایجان. عبدالعلی کارنگ،صص ۱۷۱-۱۷۰٫
▫️مقدمه ای بر تاریخ معماری آذربایجان (از حجر تا قجر)، محمود اوریا. ۱۳۹۴٫ تبریز:اختر.
▫️سایت استانداری آذربایجان شرقی