ارک علیشاه

ارک علیشاه در مرکز شهر تبریز قرار دارد. این بنای عظیم آجری که قدمت آن به عهد ایلخانان بازمی‏گردد، به شیوه‏ معماری آذری ساخته شده است. این بنا در اسناد تاریخی با نام‏های “ارک تبریز”، “ارک علیشاه”، “طاق علیشاه” و نیز “مسجد جامع علیشاه” یاد شده است. بنای ارک با ۳۶ متر ارتفاع یادآور عظمت طاق کسری می‏باشد و معظم ‏ترین سازه‏ آجری خاورمیانه است و بلندترین و عریض‏ترین دهانه طاق دنیا را دارد. بانی مسجد جامع علیشاه به اتفاق نظر همه مورخان و جهانگردان “خواجه تاج‏ الدین علیشاه تبریزی جیلانی” از پیروان اهل سنت و رقیب “خواجه فضل‏ الله همدانی” بوده است. پژوهشگرانی چون “آرتور پوپ” و “دونالد ویلبر” و “نادرمیرزا” این بنا را بازمانده‏ مسجد علیشاه معرفی کرده ‏اند ولی دکتر “علی اکبر سرفراز” باستان‏ شناس و استاده دانشگاه معتقد است بنای ارک علیشاه، مسجد نیست و توصیفی که سیاحان و نویسندگان از مسجد علیشاه نموده‏ اند، مدرسه یا نمازگاهی است که احتمالا در جبهه شمال شرقی این ایوان قرار داشته است. بنای ارک بنایی ناتمام است و به دو بخش قدیمی و جدید تقسیم می‏شود. بخش جدید توسط “تاج الدین علیشاه” به بخش قدیمی افزوده شده است.

بسیاری از جهانگردانی که از تبریز دیدن کرده‏ اند، در سفرنامه‏ هایشان به ارک علیشاه اشاره داشته‏ اند. “شاردن” جهانگرد فرانسوی در سفرنامه‏ اش راجع به ارک چنین می‏نویسد: ” تعداد مساجد تبریز دویست و پنجاه است. مسجد علی‌ شاه تقریباً بالتمام مخروبه و منهدم شده‌ است. قسمت‌ های سفلی که به گزاردن نماز افراد مردم اختصاص دارد و مناره‏ آن را که بسیار رفیع و بلند است، مرمت کرده‌اند. هنگام ورود از ایوان نخستین اثری که از تبریز مشاهده می‌شود، همین مناره‌است”. “حمدالله مستوفی” در بیان عظمت این بنا در “نزهت القلوب” چنین می‏نویسد: “وزیر خواجه تاج‌الدین علی‌شاه جیلانی در تبریز و در خارج محله‏ نارمیان (میار میار)، مسجد جامع بزرگی ساخته که صحنش دویست گز در دویست گز و در صفحه‌ ای بزرگ از ایوان کسری به مداین بزرگ‌تر، اما چون در عمارتش تعجیل کردند، فروآمد و در آن مسجد انواع تکلفات به تقدیم رسانیده‌اند و سنگ مرمر بی‌قیاس در او به‌کار برده و شرح آن را زمان بسیار یابد”. به گفته‏ وی چون مسجد با عجله ساخته شد، لذا زود فرود آمد.

درباره‏ استواری بنای این مسجد تاریخی مطلبی در میان مردم تبریز وجود دارد که می‏گویند گویا هنگام ساختن آن ملاطش را با زرده‏ تخم‏ مرغ عمل آورده‏ اند که چنین محکم و پابرجا مانده است در حالی که اساس ملاط آن ساروج می‏باشد. به طوری که مشهور است، در زیر این بنا سه دالان زیرزمینی وجود دارد که یک رشته‏ آن به شنب غازان، یکی به باغمیشه‏ فعلی یا محل عمارت ربع رشیدی و یکی دیگر پس از عبور از زیر رودخانه‏ آجی چای (تلخه رود) به حوالی فرودگاه تبریز می‏رسد. گویا این تونل‏های زیرزمینی در روزگاران قدیم محل عبور و مرور مخفی سپاهیان بوده است.
با آغاز جنگ‌ های ایران و روسیه در سال‌های ۱۸۰۴–۱۸۲۴ میلادی و جنگ ایران و انگلیس در ۱۸۵۷ میلادی این بنا و محوطه‏ پیرامون آن به سرعت به ارگی نظامی تغییر کاربری داد و به فرمان “عباس میرزا” ولیعهد قاجار، سربازخانه، ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران و کارخانه ریخته‌گری و توپ‏ریزی در محوطه آن ساخته شد. این بنا در دوران مختلف قاجار به عنوان بخشی از برج و باروی شهر و همچنین محل انبار مهمات نظامی استفاده شده است.


به طور خلاصه می‏توان گفت که این بنا به خوبی نمایشگر اوج قدرت حکومت مغول در ایران و گواه عظمت منابع اقتصادی و استحکام نهادهای اجتماعی ایران در آن دوره به شمار می ‏آید. این بنا نمونه‏ ای عالی از تلفیق معماری اسلامی و ساسانی به حساب می‏ آید زیرا سازندگان آن کوشیده‏ اند که با فرم‏ها و معیارهای هنری زمان خویش، بنائی شبیه به طاق کسری بسازند.