قالی‏ بافی

  • تاریخچه‏ قالی‏بافی تبریز

یکی از صنایع‏ دستی مهم استان آذربایجان شرقی که، فرآورده‌های آن از نظر صادرات اهمیت بسیار دارد و نیروی انسانی عظیمی را به خود اختصاص داده، قالی‏بافی است. این صنعت در سراسر استان به صورت کارگاهی (در مناطق شهری) و تک بافی (در مناطق روستایی) رواج دارد و هرساله مقدار قابل توجهی از انواع قالی و قالیچه در طرح‌ها و نقش‌های متنوع و بافت‌های گوناگون به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می‌گردند. تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی، طی قرن ‏ها به عنوان مرکز فرهنگ مشرق زمین از شهرت بسزایی برخوردار بوده است و هم‌اکنون یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مراکز قالی‌بافی در سطح ایران و جهان به شمار می‌رود.

در مورد تاریخچه قالی تبریز می‏توان چنین گفت که با توجه به قدمت تاریخی این شهر، به طور حتم قالی‏بافی در آن به قبل از دوران صفویه باز می‏گردد. «با ترقی زندگی شهری، شاخه ‏های جدید صنعت ظهور می‏کرد. صنعت بافندگی در تبریز هم‏چنان که خاص شهرهای آذربایجان بود، بسیار پیشرفت کرد. کارگاه‏های رنگرزی، ریسندگی و بافندگی برپا بود. بافت قالی و قالیچه جایگاهی مهم در صنعت تبریز داشت. در سال‏های سی سده‏ چهاردهم میلادی به سفارش قاضی سیّد شمس ‏الدین فرش‏های زیبایی برای مسجد جامع یزد در تبریز بافته شد.» همچنین در عصر صفوی که برای نخستین بار کارگاه‏های مستقل قالی‏بافی در برخی مراکز عمده‏ شهری ایجاد شد، تبریز یکی از مراکز مهم بافت قالی بوده که کارگاه‏های بسیاری در آن زیر نظر حکومت مشغول به کار بودند. موریس دیماند در این زمینه با قاطعیت اظهار نظر می‏کند و می‏گوید که کلیه‏ فرش‏های ترنج‏دار اوایل حکومت صفوی را می‏توان به شمال غرب ایران نسبت داد، مخصوصا به تبریز، که مرکز مهم هنر در آن دوران به شمار می‏رفته است. وی هم‏چنین قالی شکارگاه میلان (تصویر ۱) و قالی امپراطور در وین (تصویر ۲) را به تبریزِ زمان شاه اسماعیل نسبت می‏دهد.

تصویر ۱: فرش شکارگاه میلان

تصویر ۲: فرش امپراطور

امروزه نیز شهر تبریز به عنوان یکی از مراکز مهم قالی‏بافی ایران مطرح است و فرش تبریز کماکان حرف اول را می زند. در سال های اخیر بافنده‏ های چیره دست تبریزی به تولید فرش‏های گل ابریشم بسیار ظریف با رج شمار ۵۰ و۶۰ در مقیاس وسیع روی آورده‏ اند. این گونه قالی‏ها که بعضی با چله‏ های ابریشمی هستند، اغلب با طرح های لچک و ترنج، و بیشتر با رنگ‏های بژ روشن و نخودی بافته می‏شوند و در رنگ‏ آمیزی گل‏ها و نگاره ‏ها رنگ‏های سرخابی، عنابی و زیتونی به فراوانی بکار گرفته می‏شود. قالی‏های تبریز در صد سال اخیر اغلب با طرح‏های گلدانی، درختی، محرابی، قندیل‏دار، حیوان‏دار، شکارگاه، هراتی، شاخ و برگی، گلفرنگ، خشتی یا قاب قابی، منظره بافی، قاب قرآنی و نقش های هندسی از کوچک‏ترین تا بزرگ‏ترین اندازه ‏های ممکن بافته شده ‏اند. در حال حاضر تبریز به عنوان کانون عمده عرضه قالی‏های شهری‏ باف آذربایجان شناخته می‏شود و کانون بزرگ تولید کنندگان نامور و صاحب نامی شده که فرش آذربایجان به آن می بالد. ذکر این نکته نیز خالی از لطف نیست که، در مهر ماه ۱۳۹۴ «شورای جهانی صنایع دستی[۱]»، تبریز را به عنوان شهر جهانی بافت قالی معرفی کرده است.

قالی‏های شهری‏ باف تبریز به علت نوآوری‏های طراحان فرش این منطقه همواره به پیشگام بودن در ابداع سبک‏های جدید طراحی مشهور بوده‏اند، استفاده از ختایی و پردازش بسیار بالای گل‏ها از ویژگی‏های قالی‏های امروزی تبریز به شمار می‏رود، تبریزی‏ها با بکارگیری رنگ‏ها و طرح‏های جدید طرفداران زیادی دارند. به طور کلی طرح و رنگ قالی‏های تبریز از تنوع زیادی برخوردار است و اخیراً نیز گهگاه از طرح‏های سیاه قلم اصفهان با رنگ‏ آمیزی تبریز استفاده می‏کنند. امروزه علاوه بر قالی‏هایی که به منظور زیرانداز استفاده می‏شود تولید تابلو فرش نیز در تبریز رونق فراوانی پیدا کرده است. در قالی تبریز، ابداعاتی خصوصاً در چند دهه‏ اخیر انجام شده است که حالتی خاص را به قالی اعلای این منطقه داده است. این خلاقیت‏ها در نقوش، رنگ و بافت نمود کرده و سبب به وجود آمدن آثار بدیع در تولید فرش نفیس ایران شده که تاکنون سابقه نداشته است. تحول در رنگ‏آمیزی از طریق به کارگیری عمق و بعد یا پرسپکتیو، استفاده از رنگ برای فضابندی و پر کردن فضاهای خالی به جای نقش، القاء سایه ‏روشن با استفاده‏ی نامحدود از رنگ‏های هم‏ خانواده و دورگیری گل‏ها و برگ‏ها با استفاده از ابریشم سفید و رنگی انجام شده است. از طرف دیگر ابداع در طرح با استفاده از طرح زیرخاکی، به کارگیری عناصر جدید در الگوهای سنتی و استفاده از فرم جانوران در طرح قالی بوجود آمده است. ویژگی‏های دیگر قالی تبریز در دو دهه‏ اخیراین است که اکثر کسانی که در کار تولید بوده و توانسته ‏اند خود را به جایگاهی خاص در بازار برسانند، کار با فرش را از شاگردی آغاز کرده‏اند و طراحان قالی تبریز علاقه‏ وافری به نوآوری دارند. البته اکثراً معتقد به حفظ اصالت‏های طراحی نیز هستند و در عین حال معتقدند که یک طراح موفق نخست باید یک نقاش موفق باشد.

ایده‌ی جدید دیگری نیز که با قالی‌های تبریز ادغام شده است هنری به نام چرم فرش است و شهرتی بسیاری پیدا کرده است. این قالی‏ها با ادغام قالی و چرم و ورنی تولید می‌شوند و به عنوان زیرانداز تزئینی و قالی و … استفاده می‌شود و با دکوراسیون خانه‏ های امروزی هماهنگی بسیاری دارند (تصویر ۳).

تصویر ۳: فرش چرم

بررسی قالی تبریز در اغلب منابع از سده‌ی هشتم هجری آغاز می‌گردد. زیرا که تا پیش از این دوران غیر از تصاویر موجود در نگاره­ ها، سندی حاکم بر وجود فرشی[۲] که بتوان با قاطیعت آن را به ایران و به زمانی پیش از پایان سده­ نهم هجری نسبت داد، وجود ندارد. از حمله چنگیز مغول در سال ۶۱۵ه.ق به ایران تا رسمیت یافتن حکومت صفوی در سال ۹۰۷ه.ق نزدیک به سه قرن به طول می ­انجامد. در این مدت که بیشتر با جنگ و خونریزی توأم بوده است به استثنای قالی­ پاره­ ای[۳] که مربوط به عهد تیموریان بوده است دیگر قالی‏ ای در دست نیست. کلیه اظهار نظرها و روایت‌های مبنی بر وجود فرش در آن زمان ناشی از منابع نوشتاری و همچنین نقوش نگارگری­ های آن زمان است که در آن­ها نقشه فرش طراحی و نشان داده شده ­اند. لذا از نظر تاریخی و هنری، تحولات قالی می­بایست همراه با تحولات نگارگری به وقوع پیوسته باشد؛ زیرا تعدادی از نقاشان و نگارگران ایران، مانند بهزاد و شاگرد او سلطان محمد، طراح فرش نیز بوده­اند. «سلطان محمد و استادش بهزاد بی هیچ تردید در طراحی قالی دست داشته یا حداقل مؤثر بوده­ اند.». قالی­ های منعکس در نقاشی­های قرن هشتم و اوایل قرن نهم، اکثراً دارای نقشه هندسی بوده است. در نقاشی­های مکتب­های قبل از قرن نهم و بخشی از مکتب هرات قرن نهم هجری و در نگاره ­هایی از بهزاد قالی­ هایی با نقشه­ های هندسی را فراوان می­بینیم ( تصویر ۴) و تنها در اواخر دوره­ی تیموری و پس از آن است که نقشه­های گردان رایج می­شوند (تصویر ۵). «نقشه­های گردان از دوره­ی تیموری به بعد فراوان و متحول می­شوند.» جنی هاوسکو[۴]، پژوهش­گر قالی در نظریاتش در زمینه­ قالی تیموری می­گوید: «به داوری از روی مینیاتورهای دوره­ تیموری معلوم می­گردد که قالی­های ایران دارای نقش­ های هندسی از جمله ردیف­های تکراری هشت ضلعی‌های آمیخته با ستاره ­های هشت­پر، شکل­های گره مانند و نیز نقش­مایه­ هایی راست خط، مشتق از خط کوفی در حاشیه­ ها می­بوده اند.».در دوره­ زمانی مورد نظر ما ظهور مکاتب نقاشی اثری قطعی بر نقشه ­های قالی داشته است. این محدوده­ زمانی در واقع تا پایان کار بهزاد را در بر می­گیرد و از مکتب هرات فراتر نمی­رود، زیرا پس از این دوره قالی­های زیادی برای بررسی وجود دارد.در این میان وضع قرن نهم هجری حساس­تر است، زیرا تحول شدیدی که در نقشه­ قالی ایران صورت گرفته و آن را از شکل معروف به هندسی به شکل معروف به گردان سوق داده است، نتیجه کار طراحان قرن نهم است.

تصویر ۴: طرح هندسی فرش در نگاره همای و همایون، اثر بهزاد

تصویر ۵: فرش با نقشه ی گردان در نگارگری دوره تیموری

آخرین پادشاه تیموریان سلطان حسین بایقرا در سال ۹۱۱ه.ق در گذشت، ولی ترکمانان سال­ها قبل از فوت او در برخی از نواحی ایران به حکمرانی پرداخته بودند. معروف­ترین حکمران آنان اوزون حسن بود که تبریز را مقر حکومت خود قرار داد. سیسیل ادواردز[۵] قالی­شناس انگلیسی به قالی­های نفیس دربار اوزون حسن اشاره کرده است؛ همچنین در سال ۱۹۶۵م، قالی‏ای بسیار پوسیده به وسیله موزه بوستن امریکا خریداری شده که یکی از پژوهشگران به نام جولیا و.بیلی[۶] نتیجه گرفته است این قالی « نخستین تجربه در پایتخت آق­ قویونلوها و تبریز است که اندکی پیش از پیروزی صفویان ترنجی را به نقش­های افشان سنتی افزوده است» (بیلی،۳۸:۱۳۷۴).

اولین ارمغان حکومت صفویان در ایران، مدیریت عالی و متمرکزی بود که نه تنها در حوزه­ سیاسی تبعات ویژه ­ای داشت که در حوزه­ هنر نیز بیشترین تأثیر را بر جای گذاشت. قالی دستباف ایران نیز از این تأثیرات بی ­بهره نبود؛ در آن زمان با ایجاد کارگاه­های بزرگ قالی­بافی در تبریز، بافندگان طراز اول در این شهر گرد آمدند و به بافت قالی­های نفیسی پرداختند که امروزه بسیاری از آن­ها زینت بخش موزه­ های بزرگ جهان است. در واقع پس از انتقال پایتخت از هرات به تبریز، مکتب اول تبریز بنیاد نهاده شد و به دنبال آن هنرمندان از هر صنف و حرفه ­ای در شهر تبریز استقرار پیدا کردند. لذا شهر تبریز به عنوان کانون هنر مورد توجه می­گیرد و در این میان هنر قالی­بافی نیز با استقرار نقاشان و طراحان زبده­ ای چون بهزاد و سلطان محمد رشد دو­چندان داشت. در سفرنامه ­های تاورنیه[۷] و شاردن [۸]و سایر کسانی که آن زمان از ایران بازدید کرده ­اند به پیشرفت قالی­بافی و مراکز متعدد بافت فرش از جمله در تبریز اشارات فراوان شده است. پربارترین دوره­ی تولید آن به قرن ۱۲ هجری باز می­گردد که از آن میان موارد زیر را یادآوری می­نماییم:

  • قالی مشهور اردبیل (شیخ صفی) که اکنون در موزه­ی «ویکتوریا و آلبرت» لندن نگهداری می­شود. در این قالی تاریخ­دار که تاریخ بافت را ۹۴۶ه.ق نشان می­دهد، نام بافنده «مقصود کاشانی» همراه با بیتی از حافظ در کتیبه­ ای بافته شده است؛ و در شمار قالی­های لچک و ترنج است که در زمان شاه طهماسب اول صفوی برای آرامگاه شیخ صفی­ الدین اردبیلی بافته شده بود (تصویر ۶).

تصویر ۶: قالی اردبیل

  • یک تخته قالی که به امپراطور «چارلز کوئینت» تعلق داشته است.(کلکسیون گلبانگیان) (تصویر ۷).

تصویر ۷: قالی امپراطور چارلز کوئینت

  • تخته قالی زیبای موزه­ «پولدی پتزولی» (میلان) با عنوان شکارگاه که مربوط به سال ۹۲۹ ه.ق و از قدیمی­ترین قالی­های تاریخ دار است (تصویر ۱).

با توجه به چند نمونه از قالی­های تبریز عصر صفوی که در موزه ملی فرش ایران نگهداری می­شوند و در هر یک از آن­ها می­­شود اصول و مبانی طراحی قالی را به خوبی مشاهده کرد؛ می­توان خصیصه­ هایی مشترک را برشمرد از جمله این­که، طرح اکثر قالی­های بافته شده در این دوره از نوع لچک و ترنج می­باشد که با عناصر اسلیمی و ختایی تزیین می­شده­اند. در طرح اکثر آنها از اسلیمی ماری و اسلیمی گل­دار در کنار عناصر ختایی استفاده شده، و این عناصر هر کدام با مرز و حریم مشخص و مستقل از یکدیگر می­باشند. گل­های شاه عباسی طراحی شده در قالی های تبریز عصر صفوی نسبت به گذشته زیباتر و با جزئیات بیشتری طراحی شده ­اند. همچنین در متن قالی­های این دوره بیشتر از طرح­های جانورانی مانند شیر، پلنگ ، پرنده و صحنه ­های گرفت ­و­ گیر حیوانات به چشم می­خورد. طرح­های حاشیه قالی­های بافته شده در این عصر، بعضی از نوع قاب­های طراحی شده در فرش شیخ صفی می­باشند. در داخل این قاب­ها نوشته­ هایی وجود دارد و اغلب نیز دارای تزئینات اسلیمی و ختایی هستند. از رنگ­های بکار ­رفته در قالی­های این عهد نیز می­توان به رنگ­های سرمه ­ای ، قرمز لاکی، زرد نخودی ، کرم و سبز اشاره کرد. در رنگ­بندی این دوره بیشتر از رنگ­های متضاد در کنار هم به­ گونه­ ای استفاده شده که به قالی­ها جلوه و زیبایی بیشتری داده است. در نهایت تحول قالی تبریز با انتقال پایتخت ایران از تبریز به قزوین و سپس اصفهان تقریباً متوقف می­شود.

در سال ۱۱۳۵ه.ق سلطان حسین آخرین پادشاه صفوی در مواجه با حمله افغان­ها به راحتی اصفهان و تخت و تاج را به محمود افغان واگذار کرد. سرانجام با شمشیر نادرقلی افشار و سر بریدن اشرف افغان این فتنه سیاه فرو نشست و نادر شاه در سال ۱۱۴۸ ه.ق قدرت را به دست گرفت. دوران حکمرانی افشاریان و زندیان تقریباً حدود شش دهه به طول انجامید.در مدت پادشاهی این دو سلسله، ایران به طور مستمر با جنگ­های برون مرزی یا کشمکش­های داخلی و سرکوب متجاوزان همراه بوده است، اما علی­رغم تمام این نابسامانی­ها بافتن فرش متوقف نشد و قالی­بافی در اغلب ایلات، عشایر و روستاهای مملکت دایر بود؛ حتی در برخی از مناطق نظیر شمال خراسان رواج بیشتری یافت. همچنین در زمان کریمخان زند غیر از قالی­های فارس از فرش «خراسان» نیز سخن گفته شده است که از رونق تولیدات این ایالت حکایت دارد. در دوران قاجار تغییرات زیادی در سازمان سنتی و نحوه­ عملکرد در صنعت قالی ایران بوجود می­ آید و در نتیجه تأثیر خود را در قالی­بافی به جا می­گذارد؛ آن­چه که از اهمیّت بسیاری برخوردار است، افزایش چشمگیر تعداد دستگاه­های قالی­بافی و حجم صادرات فرش از دهه­ ۱۲۹۰ ه.ق می­باشد. لذا ویژگی خاص قالی‏بافی دوران قاجار ایجاد شرکت­های چند ملیّتی بود که برای فروش قالی ایران سرمایه­ گذاری هنگفتی به عمل آوردند.

در این میان نقش تبریز در رونق دوباره­ صنعت قالی ایران که در نیمه­ دوم قرن سیزدهم آغاز شد فراموش نشدنی است. این صنعت که در زمان صفویه به اوج شکوفایی خود رسیده بود در طی دوران­های افشاریه و زندیه بسیار پس رفت داشت و تنها در زمان «قاجاریه» جای خود را تا حدی بازیافت. شهر تبریز قبل از هر شهر دیگری در دوره قاجار شروع به تجدید حیات در زمینه­ طراحی نقشه و تجارت فرش کرد. صادرات قالی از طریق تبریز تا آن حد برای دولت ایران پر­اهمیّت و ارزشمند بود که تصاویری از این رویداد بر روی اولین کارت ­پستال­ هایی که در اواخر دوره قاجار چاپ شده بود نقش بست و به اقصی نقاط جهان ارسال گردید.

تصویر ۸:عدل بندی قالی­ها در بازار تبریز با حضور نمایندگان خارجی

طراحی قالی تبریز با پیروی از گذشته پر رونق خود، کم­کم به شکل رشته­ ای قابل ارائه در آموزشکده­ ها و کارگاه­ های طراحی قالی درآمد تا اینکه پا به پای مدرسه­ هنرهای زیبای تهران، مدرسه­ صنایع مستظرفه تبریز تأسیس شد و شروع به فعالیت نمود. این مؤسسه به زودی محل کار و فعالیت هنرمندان برجسته تبریز در رشته­ های مختلف هنری گردید. بسیاری از هنرمندان برجسته تبریز نظیر میر مصور، رسام ارژنگی و برخی از طراحان بزرگ دیگر تبریز در آن زمان در ایجاد این مدرسه و اعتلای هنر طراحی سنتی و طراحی قالی به شیوه کنونی تلاش فراوانی نمودند. «تبریز یکی از معدود شهرهایی است که چه دوران تسلط کمپانی­های خارجی بر بازار قالی و چه پس از کاهش نفوذ تعیین کننده آنها بر قالی، ویژگی­های خود را که حداقل آن حفظ مرغوبیت و جذابیت رنگ و بافت است از دست نداد.»

اکثر قالی­های بافته شده­ تبریز در دوره­ قاجاریه از نوع محرابی بوده و بصورت  طراحی می­شوند و از ویژگی­های طراحی آن دو ستون در طرفین و قندیلی از وسط محراب آویزان است؛ و متن این قالی­ها اکثراً ساده است (تصویر ۹). «در قالی­های دوره­ قاجاریه اندازه، نقش­ها و نقش­مایه­ ها اقتباسی از دوران صفوی بوده، به خصوص ترنج مرکزی، لچک ترنج و طرح­های شبکه­ای که با نقش­های اسلیمی و شاه عباسی در سراسر این دوران بافته میشده است. در واقع، طرح­های مربوط به قالی­های ظریف که در اواخر قرن ۱۳ ه.ق بافته شده، یادآور دوران کلاسیک می­باشد.» صنعت و تجارت قالی در ایران از ابتدای این قرن تا کنون در مجموع رو به رشد و ترقی بوده است، این رشد هیچ گاه به صورت یکنواخت و مستمر نبوده، زیرا تولید و تجارت قالی در این سال­ها دچار نوسانات متعددی گردیده و بحران­های زیادی را پشت سر گذارده است. بروز جنگ جهانی دوم به مقدار قابل توجهی در میزان تولید و صادرات قالی ایران تاثیر گذارد، تنها بعد از خاتمه جنگ و فراغت مردم از مشکلات ناشی از آن و فراوانی مواد اولیه این کالا بود که مجدداً صنعت و تجارت قالی با آهنگ پیشین به رشد و ترقی خود ادامه داد. پس از فروپاشی سلسله قاجار، پهلوی اول از سال ۱۳۰۴ به مدت شانزده سال و بعد از آن پهلوی دوم تا شروع انقلاب اسلامی ایران در بهمن ماه ۱۳۵۷ شمسی سلطنت کرد. حشمتی­ رضوی در کتاب تاریخ فرش به دستاوردهای دوره ی پهلوی در زمینه قالی به تفصیل پرداخته است، که از آن جمله می­توان رسمیت یافتن «متر» در معاملات قالی، انتشار کاغذ شطرنجی چاپ شده، صدور شناسنامه برای قالی­ها و تشکیل مؤسسه قالی ایران را نام برد. پس از انحلال این مؤسسه و برچیده شدن آخرین کمپانی خارجی قالی به نام کمپانی شرق لندن[۹] به موجب تصمیم دولت «شرکت سهامی فرش ایران» در سال ۱۳۱۴ ه.ش (۱۹۳۵م) تاسیس شد تا بر صادرات قالی نظارت نموده و بعضی استانداردهای کیفی را اعمال نماید. این شرکت از سال ۱۳۵۴ه.ش (۱۹۷۷م) در هشت منطقه از ایران از جمله تبریز به عملیات قالی­بافی پرداخت و در طی دو سال بعد، دو تا سه درصد کل تولید ملی قالی را کنترل می­نموده است. در دوره­ پهلوی­ ها دو نوع قالی (سنتی و نوگرا) در کنار هم دیده می­شود. از یک طرف شاهد طراحی سنتی استادانی چون ارجمند، عماد و صیرفیان و دیگران هستیم، و از طرف دیگر آثار استادان نوگرایی چون رسام عربزاده که بیشتر کار آنان فرش­های تصویری و چهره ­نگاری است، خودنمائی می­کنند.

تصویر ۹: قالی محرابی قاجاری طرح

با ظهور انقلاب اسلامی علاوه بر دستاوردهای مهمی در زمینه­ چگونگی تولید و بازرگانی قالی نظیر: استقرار روش پیمان‏ سازی ارزی و نظام تولید انبوه قالی و نیز استقرار نظام تشکیلات موازی در این زمینه، در حوزه­ طراحی و شیوه­ بافت، با قالی­های استثنایی روبرو هستیم که اکثراً در خطه­ آذربایجان به بار نشسته­ اند. از جمله قالی­های حجمی که پیش قدم این نوع بافت استاد محمد خوبانفر از آذربایجان است (تصویر ۱۰). قالی­های ریزبافته غیر متعارف، با بالاتر از ۶۰ رج فراوان تولید شده ­اند حتی گفته­اند که به ۲۵۰ رج (قالی ضامن آهو) (تصویر ۱۱) و بعد عجیب­تر از آن به ۱۰۰۰ رج هم رسید، قالی اخیر را خانواده­ هنرمند نظامی دوست آذربایجانی بافته­ اند (تصویر ۱۲). قالی­های دورو نیز ازجمله دستاورهای نوین در این هنر هستند که دارای دو نقش در دو روی قالی می­باشند، از جمله­ این نوع قالی که در دانشگاه هنر اسلامی تبریز بافته شده است، می‏توان اشاره کرد (تصویر ۱۳). قالی­های تابلوئی نیز به وفور در این دوران به بازار آمده ­اند (تصویر ۱۴).

 

تصویر ۱۰: قالی حجمی تبریز

تصویر ۱۱: قالی ضامن آهو

تصویر ۱۲: قالی هزار رج

تصویر ۱۳: قالی قرآنی دورو

تصویر ۱۴: قالی تابلویی

در حال حاضر تبریز به عنوان کانون عمده­ عرضه قالی­های به اصطلاح شهری آذربایجان شناخته می‏شود و کانون بزرگ تولیدکنندگان صاحب نامی گردیده که قالی آذربایجان به آنان می بالد. در قالی تبریز، خصوصاً در چند دهه‌ی اخیر ابداعاتی انجام شده است که حالتی خاص را به قالی اعلای این منطقه داده است. این خلاقیت‌ها در نقوش، رنگ و بافت نمود کرده و سبب به وجود آمدن آثار بدیع در تولید قالی نفیس ایران شده که تاکنون سابقه نداشته است. تحول در رنگ‌آمیزی از طریق به کارگیری عمق و بعد یا پرسپکتیو، استفاده از رنگ برای فضابندی و پر کردن فضاهای خالی به جای نقش، القاء سایه‌روشن با استفاده‌ی نامحدود از رنگ‌های هم‌خانواده و دورگیری گل‌ها و برگ‌ها با استفاده از ابریشم سفید و رنگی انجام شده است. همچنین قالی‏های شهری‌باف تبریز به علت نوآوری‌های طراحان قالی این منطقه همواره به پیشگام بودن در ابداع سبک‌های جدید طراحی مشهور بوده‌اند؛ استفاده از ختایی و پردازش بسیار بالای گل‌ها از ویژگی‌های قالی­های امروزی تبریز به شمار می‌رود، تبریزی‌ها با به‌کارگیری رنگ‌ها و طرح‌های جدید طرفداران زیادی دارند. به طور کلی طرح و رنگ قالی‌های تبریز از تنوع زیادی برخوردار است و اخیراً نیز گهگاه از طرح­های سیاه قلم اصفهان با رنگ‌آمیزی تبریز استفاده می‌کنند.

  • بازار قالی تبریز

بازار تبریز که در شهر تبریز در شمال غرب ایران واقع شده‌است، با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده­ جهان است که از بازارچه‌ها، تیمچه‌ها، سراها و کاروانسراهای متعددی تشکیل یافته است. این بازار حدود سه سده­ پیش، و پس از وقوع زمین‌لرزه­ی تاریخی تبریز در سال ۱۱۹۳ هجری قمری/ ۱۷۷۹ میلادی توسط نجفقلی خان دنبلی حاکم وقت تبریز بازسازی شد. بازار تبریز در سال ۱۳۵۴ هجری خورشیدی/ ۱۹۷۵ میلادی در فهرست آثار ملی ایران و در مردادماه سال ۱۳۸۹ هجری خورشیدی/ ۲۰۱۰ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. تاریخ بنای این مجموعه مشخص نیست؛ ولی بسیاری از جهانگردانی که از سده چهارم هجری تا دوره­ی قاجاریان از این بازار بازدید کرده‌اند، درباره­ آن اطلاعاتی ارائه داده‌اند. ژان یونیر جهانگرد فرانسوی در این رابطه می‌نویسد: « زمانی تبریز نسب به تهران یک شهر متجدد به ‌شمار می‌آمد و مردم تبریز از زمان‌های قدیم حتی پیش از دوران صفویان با اروپائیان در ارتباط بودند و با آن‌ها دادوستد می‌کردند. در حالی که در همان موقع در پایتخت کشور اصناف تهرانی از مشاهده­ اروپاییان دچار حیرت شده و از فروختن کالا به آنان خودداری می‌کردند. در چنین شرایطی «دوکا»، «ونیز»، «لیور» و« روبل» واحد پول کشورهای مختلف جهان در بازار تبریز مثل پول ایران رایج بود.»

بازار قالی تبریز معروف به بازار مظفریه  (تصویر ۱۵)، یکی از دیدنی ترین آثار تاریخی شهر تبریز است، که از قدیم‌الایام محل فروش قالی‌های بافت نقاط مختلف بوده است و هم اکنون نیز همین کاربری را داراست. این بازار در زمان ولیعهدی مظفرالدین‌شاه بنا شد و نام بازار نیز منسوب به همین شاه قاجار می‌باشد. تيمچه‌ی مظفريه، بخش ويژه خريد، فروش و خدمات طرح و مرمت انواع قالی است. قديمی­های بازار تبريز می­گويند در بازار تبريز همه چيز پيدا می­شود، اما هيچ قالی ماشينی جرات رد شدن از جلوی درب­های مظفريه را هم ندارد…! اين يک ممنوعيت توافقی و البته خيلی جدی است. تمام قالی­هايی که در تيمچه مظفريه وجود دارند، دستبافت و از بهترين و مرغوب­ترين آثار توليدی در اين زمينه هستند.

تصویر ۱۵: بازار مظفریه

  • طرح­های رایج در بازار قالی تبریز در دهه­ اخیر
  • طرح لچک ­ترنج: بیشتر قالی­های موجود در بازار تبریز دارای طرح لچک و ترنج هستند که ترنج، سرترنج و لچک از عناصر اصلی این طرح می­باشند. ترنج در نقطه­ مرکزی متن طراحی می­شود و شکل آن ممکن است دایره، بیضی، لوزی و یا چند پره باشد (تصویر ۱۶).

تصویر ۱۶ نمونه‌هایی از فرش‌های تبریز با طرح لچک ترنج (مأخذ: نگارنده)

  • طرح ترنجدار: ترنجدار به نقشه­ای گفته می­شود که تنها ترنج داشته باشد. در بازار تبریز این طرح­ها به طور معمول بر اساس نقش­ مایه­ غالب بر طرح قالی نام گذاری می­شوند. ترنجی گل ­و ­گیاهی، ترنجی جانوری، ترنجی درخت دار، ترنجی اسلیمی و ترنجی افشان­ از انواع طرح­های رایج می­باشند. طرح­های ترنجدار در چند سال اخیر کمتر بافته می­شوند و اغلب طرح­های ترنجدار بر روی قالیچه‏ ها دیده می‏شوند، تصاویر زیر از نمونه­ های قالی و قالیچه­ های ترنجدار در بازار تبریز هستند (تصویر ۱۷).

تصویر ۱۷: نمونه هایی از قالی‌های ترنجدار در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح گلستان (قاب قابی): در صورتیکه متن قالی با اشکال هندسی، مربع و لوزی شبکه ­بندی شده باشد و در داخل هریک از خانه­ های این شبکه نقش­مایه­ هایی از قبیل گلدان گل، بته، شاخه گل، درختان گوناگون و حیوانات به صورت مجرد ترسیم شده باشد به گونه ­ای که هر خانه از نظر شکل و محتوا از خانه ­های مجاور متمایز شده باشد اصطلاحاً طرح را قاب قابی یا به عبارت دیگر قالب خشتی می­نامند. در تبریز به قالی هایی که دارای ساختار قاب قابی هستند گلستان می­گویند (تصویر ۱۸).

تصویر ۱۸: نمونه‌هایی از قالی‌های گلستان در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح زیر گنبدی (آثار باستانی و ابنیه اسلامی): در متن اصلی طرح­های گنبدی بجای نقشه­ ترنج یا زمینه­ اصلی از نمای داخلی گنبد مسجد و اماکن متبرکه همانند نقشه اصلی کپی برداری می­شود. در برخی از طرح­ها نیز ممکن است جزئی از طرح گنبد را ترسیم کنند و با آن طرح­های دیگری بیامیزند (تصویر ۱۹).

تصویر ۱۹: نمونه‌هایی از قالی‌های گنبدی در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح زیرخاکی (آثار باستانی): عناصر تزئینی و شاخص در طرح­های زیر خاکی، آثار باستانیِ هستند از قبیل کوزه، گلاب­پاش، کاسه، بشقاب سفالی و … که در آن­ها نشانه کهنگی وجود دارد، این قدمت را با استفاده از نقش و نگارهایی نظیر گل­های پیچک و نیلوفر و با رنگ­آمیزی که بر روی این ظروف و اشیاء مرسوم بوده نشان می­دهند. این گونه نقشه­ ها را گاهی به صورت پراکنده در متن و یا به قرینه ی هم کار میکنند و از نگاره­ های گل و گیاه برای پر کردن فضاهای خالی استفاده می­کنند. استفاده از رنگ­های مات از ویژگی­های این طرح به شمار می­رود. طرح زیرخاکی را در تبریز اغلب با اسم نامی­ها، از طراحان معروف این طرح، می­شناسند (تصویر ۲۰).

تصویر ۲۰: نمونه هایی از قالی‌های زیر خاکی در بازاز تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح ماهی (واگیره­ای): تبریز از شهرهایی است که در بافت طرح ماهی شهرت بسیاری دارد. در تبریز ماهی درهم ریز بسیار زیاد تولید می­شود، در این طرح نوعی گل­های شکوفه­ ای ریز در کنار اضلاع لوزی با رنگ­های متضاد و با لچک و ترنج و به ندرت بدون لچک و ترنج بافته می­شود (تصویر ۲۱).

تصویر ۲۱: نمونه‌هایی از قالی‌های طرح ماهی در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح افشان: در بازار تبریز نیز انواع نقشه­ های افشان به وفور یافت می­شود. در این طرح کلیه­ بندها و نگاره ­های فرش پیوستگی و ارتباط کاملی دارند. به عبارت ساده ­تر همانگونه که از نام این طرح پیداست، تمامی گل، برگ­ها و بندهای موجود در طرح، در متن فرش پراکنده و افشان شده­ اند. اصولاً طرح­های افشان به ­گونه­ ای طراحی می­شوند که هیچ یک از گل و برگ­ها قرینه نداشته و اصول قرینه­ نگاری در آن وجود نداشته باشد (تصویر ۲۲).

تصویر ۲۲: نمونه هایی از قالی‌های افشان در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح درختی: درختانی نظیر کاج، سرو، بید مجنون و انواع درختان با شاخه و گل و برگ و میوه که در طبیعت وجود دارند از نقش­ه ای متداول این طرح به شمار می­روند. در اینگونه طرح­ها اشکال درختان و شاخ و برگ­ها و بوته­ ها عنصر اصلی را تشکیل می­دهند، گاه در میان شاخ و برگ­های درختان به پرندگانی و در پای آن­ها به حیواناتی بر می­خوریم که در این صورت طرح نام درختی حیوان­دار می­یابد و اگر در پی نقوش حیوانات شکارچیانی سواره یا پیاده دیده شوند طرح نام درختی شکارگاه به خود می­گیرد (تصویر ۲۳).

تصویر ۲۳: نمونه‌هایی از قالی‌های درختی در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح گلدانی: همانگونه که از نام آن برمی­ آید شکل گلدانی مزین به شاخه­ های گل در آن عنصر اصلی و غالب را تشکیل می­دهد که در اندازه ­های مختلف گاهی بزرگ و به صورت واحد و گاه کوچک و در ردیف های موازی تمامی زمینه فرش را به زیر پوشش می­کشد. طرح گلدانی همواره در میان بافنده­ های تبریز از مقبولیت کافی برخوردار بوده است. اغلب طرح­های گلدانی دارای گلدانی بزرگ در یک طرف فرش هستند که شاخه­ های گل­های آن تمام متن فرش را می­پوشاند (تصویر ۲۴).

تصویر ۲۴: نمونه‌هایی از قالی‌های گلدانی در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح تابلوئی (تصویری): به تحقیق می­توان گفت که قالیچه­ های تصویری یا عکسی در طی دو سده­ اخیر بخش خاصی از طرح­های ایران را به خود اختصاص داده­اند. از طرح­های اصلی این گروه می­توان به دست بافت­هایی با پرتره­ شخصیت­های تاریخی و سیاسی معروف و تابلوها و مناظر طبیعی اشاره کرد. قالی­های تصویری تبریز عموماً دارای قطع کوچک و یا متوسط هستند و کاربرد ابریشم نیز در آن­ها معمول می­باشد (تصویر ۲۵).

تصویر ۲۵: نمونه‌هایی از تابلو فرش‌های رایج در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح چهار فصل: اگر نقشه و طرح کلی فرش را به چهار قسمت تقسیم کنند و در هر قسمت نگاره­ی ویژه­ای که نشانگر فصلی از سال باشد بکار ببرند، به آن نقشه چهارفصل می­گویند. برای مثال در قسمتی از آن درختان بدون برگ بهمراه ریزش برف نمایانگر زمستان، درگوشه ­ای دیگر برگ ریزان و کوچ پرندگان به نشانه­ فصل پاییز، روییدن گیاهان و درختان به همراه فعالیت کشاورزی به عنوان نمادی از بهار در قسمتی دیگر و با نشان دادن درو کردن محصولات و … فصل تابستان را نشان می­دهند (تصویر ۲۶).

تصویر ۲۶:دو نمونه از قالی‌های چهارفصل در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • طرح سلاطین (مشاهیر قدیم): فرش­های سلاطین در بازار تبریز غالباً تابلو فرش­های بزرگ پارچه ­ای هستند که سلاطین ایرانی را از زمان هخامنشیان تا پایان دوران پهلوی به تصویر می­کشند. عموماً دارای ترنجی در قسمت مرکزی فرش هستند که با به تصویر کشیدن تصاویری از بناها و پادشاهان هخامنشی در واقع آغار­گر به تصویر کشیدن سلسله ­های ایرانی است و اغلب تصویری از فردوسی نیز در کنار آن­ها دیده می­شود (تصویر ۲۷).

تصویر ۲۷: دو نمونه از قالی‌های موسوم به سلاطین در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده)

۱٫world crafts council

۲- تنها یک سند وجود دارد و آن قطعه فرشی به نام پازیریک است که در موزه ارمیتاژ سن­پطرزبورک (لنینگراد) نگهداری می­شود. بنا به نظر «رودنکو» در ۱۹۴۹ میلادی، فرش مذکور بافت ایران بوده و از نقوش ایرانی برخوردار است.

۳-در سال­های اخیر کارشناسان قطعه فرش پرزداری را که در موزه بناکی آتن نگهداری می­شود به ایران یا آسیای مرکزی نسبت می­دهند و مربوط به قرن نهم ه.ق (۱۵م) می­دانند. این قطعه، بافته­ای است از پشم و اندازه آن ۳۵*۵۶ سانتی متر است.

  1. Jenny Housgo
  2. Cicil Edwards
  3. Julia Baily
  4. J.B Tavernier
  5. Sir John Charden
  6. O.S.M