رقص

  • تعریف مفهوم رقص

رقص نوعی هنرِ اجرای ریتمیک حرکات، بر اساس انعطاف پذیری بدن انسان است. در طول تاریخ بشری حتی پیش از پیدایش هنر و هنر آفرینی، رقص وجود داشته و تکامل تدریجی آن از گردش موزون و پریدن از آتش تا انجام مراسمی با فرمهای بدیع، حرکات ظریف، پانتومیم، تقلید و نقل، راه درازی را پیموده است. این سلسله از حرکات با مفهوم شکار، کمین، ردیابی، رماندن، گرفتن و جنگیدن و با تمثیل‌هایی چون فرا رسیدن بهار، بیداری طبیعت، کاشت، برداشت محصول، باغ چینی، صید ماهی، کومه‌سازی و دیگر فعالیت‌ها و اعمال انسان‌ها رابطه‌ای مستقیم دارد. رقص برای تمام موجودات زنده راهی برای برطرف کردن یک احتیاج غریزی است. حتی جمادات نیز در حال رقصیدن هستند و تنها یک حقیقت مطلق وجود دارد و آن «حرکت» است و رقص یک حرکت هدفدار است و دارای انتظام.

در نگاه شاعر و فیلسوف آذربایجانی حسین جاوید، از اجسام میکروسکوپی (اتم و آنچه درون اتم) گرفته تا اجسام تلسکوپی و ماکروسکوپی (ستارگان و سیارات) تماماً در حال رقصند. شمس تبریزی نیز سه شکل از ظهور حالاتِ روح انسان کامل در حال تصوف را در موسیقی، رقص و شعر می‌داند. همچنین شمس تبریزی شادابی انسان، صمیمیت او با دیگران و باز کردن ذهن او برای پذیرش تمام دانستنی‌ها و علم‌ها را در رقص می‌بیند. زمان دقیق به وجود آمدن رقص و اینکه توسط کدامین مردم بوجود آمده، برای جامعه علمی به درستی معلوم نیست. حکاکی‌های باقی مانده بر روی سنگ‌ها و دیوار غارها از ادوار گذشته نشانه‌ای از حرکات ریتمیک و رقص در خود دارند. معنای لغوی واژه‌ی رقص در فرهنگ فارسی معین، جنبیدن، اجرای حرکات موزون همراه با آهنگ و نیز پایکوبی آمده است. اما در اصل این واژه، کلمه‌ای با ریشه‌ی لاتینی (reaction, reaksia ) به معنای عکس‌العمل است که در واقع اشاره به عکس‌العمل انسان‌های اولیه در برابر اعمال خارق العاده و نیروهای فوق طبیعی دارد که با حرکات ریتمیک خود به بیان احساسات، افکار و ترسشان می‌پرداخته‌اند.

رقص تواماً و بی واسطه در درون موسیقی حیات و تحول یافته است. در ایران نیز، از دیرباز رقص با معنی و مضمون و در عین طراوات و دارا بودن جنبه حماسی و قهرمانی خود در مراسم پیش از شکار، مبارزه و در نهایت پیروزی و قدردانی از خدایان طبیعت و شکستن طلسمها اجرا می‌شده است. در دورانی که انسانها، آفتاب، ماه، باد، آتش، آب، خاک، درختان و حیوانات را مقدس می‌شمردند و ستایش می‌کردند، به رسم پرستش و نیایش و عبادت طی مراسمی دست به انجام حرکات موزون می‌زدند. ستایش و حرمت آتش در شرق و بویژه در آذربایجان اهمیت زیادی داشت. آتش مظهر روشنایی و ‌گرما و محو کننده‌ی تاریکی بود. و به این اعتبار در ستایش قدرت آتش با انجام حرکات موزون به همراه موسیقی، جشن‌های خود را برگزار می‌کردند. براین اساس است که نقش‌های ایجاد شده بر صخره‌های قوبوستان (نام محلی در نزدیکی شهر باکو در جمهوری آذربایجان) اهمیت حرکت‌های موزون در نزد مردمی که در حدود ۸ هزار سال پیش می‌زیسته‏اند را نشان می‌دهد.

  • رقص آذری

رقص در ایران از نظر تاریخی و تمدن، بازتابی ازویژگی‌ها و روحیه‌ی اقوام ایرانی در رویارویی با جهان هستی است. رقص‌های مناطق مختلف ایران دارای مضمون‌های متنوعی همچون، آئینی و دینی، شادی و تغزل، حماسه و رزم، کار، تقلید و نمایش، سوگ و درمان است. تقریباً در میان تمام قوم‌ها و طایفه‌های مختلف ایرانی، رقص‌هایی وجود دارد که ریشه در تاریخ زندگی طبیعی و اجتماعی آنان دارد. این رقص‌ها همانند همه‌ی پدیده‌های فرهنگ مردم (فولکلور) برآمده از مفاهیم اساسی زندگی بودند و در نتیجه سازگار و همگام با ساختار معیشتی، فکری و اخلاقی قومی قرار داشته و همچنان اصالت خود را حفظ کرده است(محفوظ، ۱۳۸۸: ۱۸۰).

رقص در میان آذری‌های ایران نیز جزئی از فرهنگ و رسومِ مردمی است. این رقص از پیوندی عمیق و ناگسستنی با موسیقی در این منطقه برخوردار است. موسیقی آذری از موسیقی‌های اصیل و تاریخی ایران است (کلمه‌ی آذری مشتقِ کلمه‌ی آذربایجان است) و تنوع رقص‌های این منطقه به اندازه ی طیف وسیع و فراگیر موسیقی آن است. هر رقص معنا و مفهوم خاص خود را دارد و در مراسمی خاص اجرا می‌شود. رقص و موسیقی این خطه از حماسی‌ترینِ رقص‌ها و موسیقی‌ها است. رقص آذری الهام گرفته از تاریخ، ریاضی، ادبیات و هنر (نقاشی) است.

رقص آذری حاصل وراثت نسل‌هاست. بخشی از این رقص‌ها جزئی از مناسک دینی و بخشی دیگر جزئی از آمادگی های جنگی و دفاعی بوده است. در واقع از دیر باز رقص نشانه‌ای ازپرستش و نیایش بوده است. این نوع رقص از نوع رقص‌های فولکوریک که حاصل انتقال بین نسل‌هاست می‌باشد. حرکات و انواع این نوع رقص دارای قوانین، ریتم و معانی خاص خود است. فهرستی که در زیر آورده شده تقریبا لیست کاملی از این رقص‌هاست که اغلب در ایران و برخی در جمهوری آذربایجان رواج دارد. برخی از این رقص‌ها هنوز به قوت خود پابرجاست و برخی بجز در مناطقی خاص، به سمت فراموشی رفته است. و برخی دیگر با انواع دیگر ترکیب گشته و نوع جدیدی از رقص را پدید آورده است. بطور کلی رقص‌های اصیل آذری در طول تاریخ به منطقه‌ی خاصی محدود نبوده‌اند، که البته رقص‌های محلی از این قاعده مستثنی هستند. رقص‌هایی نظیر قاشیق رقص[۱] (تصویر ۱)، استیکان رقص [۲] (تصویر ۲) و شلطه‌لی رقص[۳] (تصویر ۳) که مخصوص به بخش یا روستای خاصی هستند. استیکان رقصی امروزه در هشترود و شلطه‌لی در مغان، هنوز هم رایج هستند.

تصویر۱: قاشیق رقصی

تصویر۲: استیکان رقصی

تصویر۳: شلطه لی رقصی

رقص‌های آذری از سری رقص‌های فولکلوریک[۴] است که از نسلی به نسل بعدی منتقل و در این بازه‌ی زمانی، توسعه و شکل گرفته‌است. بعضی از این رقص‌ها در اصل جزء مراسم دینی و یا جزء از آمادگی‌های جنگی و دفاعی بوده‌ است. در هر صورت در حال حاضر انواع رقص‌های آذری (دارای ریشه‌ در جمهوری آذربایجان) در خطه‌ی آذربایجان شرقیِ ایران رایج بوده و در مراسم و رویدادهای گوناگون اجرا می‌گردد.

رقص‌های رایج در آذربایجان انواع گوناگون و بی‌همتای بسیار دارد که به اندازه‌ی طیف وسیع و فراگیر موسیقی آن است. هر رقص معنا و مفهوم خاص خود را دارد و در مراسم ویژه‌ای نیز اجرا می‌گردد. بیشتر رقص‌های آذربایجانی تغزلی، برخی شاد و پرشور و برخی اندوهناک‌ هستند. همچنین برخی از رقص‌ها پیام و بار تاریخی دارند مانند رقص قدیمی و بسیار مرسوم «یالَلی»  که شکل ابتدایی آن به صورت مراسمی سنتی بوده و در اطراف آتش اجرا می‌شده. این رقص با آرامی شروع می‌شود و سپس، با قدم‌های سریع به شکل دویدن پایان می‌یابد. در آذربایجان ده‌ها نوع یالَلی وجود دارد.

رقص‌های مشهور لِزگی، توراجی، جیرانی و قازاغی از رقص‌های قدیمی آذربایجانند. لزگی رقصی تند، گاه تکی و بیشتر جمعی و همراه با جست‌و‌خیز است. توراجی با موسیقی اندوهگین و دلنواز بیشتر یادآور پرواز دُراج در آسمان است. جیرانی به سبب ظرافت و آهنگین بودنش نامش را از جیران(در ترکی به معنای آهو) گرفته است. قازاغی، پرشور با حرکات پیچیده، رقص محبوب مردان است. در آذربایجان رقص‌هایی خاصِ مردان مانند «شالاخو»، و برخی ویژه‌ی زنان است مانند آی بری باخ، عنابی و میرواری. رقص‌هایی نیز خاص افراد سالمند وجود دارد.

  • انواع رقص آذری

رقص‌های آذری که اغلب در ایران رواج دارد، اکثراً دارای ریشه‌هایی در جمهوری آذربایجان هستند. این پیوستگی تاریخی از آنجایی ناشی می‌شود که جمهوری آذربایجان [۵] در طی سده‌ی ۱۵ و ۱۶ م یکی از مهم‌ترین استان‌های ایران بود.

  • شاخسی (شاه حسین) (تصویر ۴): این رقص که با شعار «شاه حسین» هنوز هم در مناطق تُرک نشین ایران در عزاداری های ماه محرم رواج دارد، در واقع نوعی رژه نظامی بوده است. اکنون نیز در اجرای این نوع رقص چوب و یا چیزی شبیه شمشیر را در دست می‌گیرند. در مراسم شاه‌حسین‌گویان، عزاداران نوعی چوب مخصوص این نوع عزاداری(که قبلا از قمه یا شمشیر استفاده میشد) را از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند و وقتی که چوب به زمین نزدیک می‌شود، همگی با صدای بلند ندای «شاخ‌سی» (شاه‌حسین) و زمانی که چوب به سرشان نزدیک می‌شود، همگی با صدای بلند ندای «واخ‌سی» (وای‌حسین) سرمی‌دهند. این حرکت به نشانه‌ی جنگ یاران حسین بن علی با یاران یزید بن معاویه در صحرای کربلا است. همچنین عزاداران در حین عزاداری، دست خود را بر پشت یک‌دیگر قرار می‌دهند و با این حرکت خود، اتحاد و انسجامشان را نشان می‌دهند. این مراسم در اصطلاح «شاخسی رفتن» نامیده می‌شود.

تصویر۴: رقص آیینی شاخصی در عزاداری، تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • رقص آسما کسمه (تصویر ۵): به ترکی آذربایجانی (Asma Kəsmə)به انگلیسی (Asma Kasma) از جمله رقص‌های فولکلوریک قدیمی اهالی آذربایجان و از قدیمی‌ترین رقص‌های مرسوم در عروسی می‌باشد. نام‌گذاری آن به این دلیل است که عروس را به همراه صدای موسیقی «آسما کسمه» به خانه داماد می‌آورند که زنان مشایعت کننده‌ی عروس با این موسیقی در مقابل او می‌رقصند. سرعت رقص آرام است و به شکل پرشی اجرا می‌شود.

تصویر۵: رقص آسما کسمه

  • رقص آواری (تصویر۶): به ترکی آذربایجانی (Avarı) رقصی است بسیار متداول که دارای فراز و نشیب است و در ابتدا به آرامی شروع و سپس رفته رفته تند تر می‌شود و در نهایت با ریتم لزگی یا همان رقص پای ترکی پایان می‌پذیرد. در رقص آورای ترکیب حرکات دست و پا در تمامی طول رقص و با سرعت‌های متفاوتی که اتفاق می افتد بسیار حائز اهمیت است و معمولا مردان به این نوع رقص می‌پردازند.

تصویر ۶: رقص آواری

  • رقص آبایی (تصویر ۷): به ترکی آذربایجانی (Abayı)در منطقه زاقاتالا به افراد میانسال «آبای» می‌گویند و این رقص مخصوص آنهاست. سرعت این رقص کند است و می‌تواند دسته جمعی و یا تکی اجرا شود. در واقع فلسفه این رقص احترام به اجداد است و نام رقص نیز به معنای بزرگان و اجداد است. معمولاً در ابتدای مراسم انجام می‌شود و پس از این رقص جوان‌ترها شروع به رقصیدن می‌کنند.

تصویر ۷: رقص آبایی

  • رقص اوزون دره (تصویر ۸): به ترکی آذربایجانی Uzundərə)) رقصی است ظریف و لیریک که ریشه‌اش به ایلات و عشایر تُرک باز می‌گردد و حرکاتش نشأت گرفته از طبیعت است. در قره باغ و بین آق‌دام و روستای گوی تپه، دره‌ای وجود دارد که آنرا «اوزون دره» می‌نامند و زادگاه رقص اوزون‌دره می‌باشد. این رقص اغلب توسط خانم‌ها اجرا می‌شود و بیشتر در انتهای مراسم عروسی که بانوان خانواده‌ی داماد قارمون و قاوال می‌نوازند توسط عروس اجرا  می گردد که  البته اکنون اغلب بصورت دو نفره (عروس و داماد) است. این رقص از ملودی آرام و گوشنواز برخوردار است و ریتم آهنگ آن شبیه رقص لزگی است که بر روی نوک پا صورت می‌پذیرد. شایان ذکر است که رقص اوزون دره در بعضی از مناطق بصورت یاللی (جمعی و دست به دست هم) اجرا می گردد.

تصویر ۸: رقص اوزون دره

  • رقص آی‌بری‌باخ (تصویر ۹): به ترکی آذربایجانی (Ay bəri bax)در فارسی به معنی، مانند ماه نگاه کن؛ این رقص بر اساس ملودی با همین نام اجرا می‌شود که محل پدید آمدن آن «آغدام» بوده و امروزه در تبریز بسیار فراگیر است. به نظر می‌رسد که این رقص ابتدا بصورت دسته جمعی اجرا می‌شده است. این رقص اکثراً توسط خانم‌ها اجرا می‌گردد و از قدیمی‌ترین رقص‌های آذربایجان شرقی است.

تصویر ۹: رقص آی بری باخ

  • رقص بریلیانت (تصویر ۱۰): به ترکی آذربایجانی (Birilyant) رقصی در دو نوع مردانه و زنانه که با ریتمی تند توسط تِمپو نواخته می‌شود؛ توسط مردان اجرا شده و دیگری با ملودی آرام و سراسر ظرافت با سرعتی آرام توسط زنان به نمایش در می‌آید.

تصویر ۱۰: رقص آی بریلیانت

  • رقص پهلوانی (تصویر ۱۱): به ترکی آذربایجانی (Pəhləvanı)  این رقص مختص پهلوانان جوان است. آهنگساز این نوع رقص فردی بنام  «آبیلله جعفراوف» از اهالی آذربایجان بوده است. این رقص دارای حرکاتی تند و قدرتی است  که نهایت چابکی را می توان در آن دید.

تصویر ۱۱: رقص پهلوانی

  • رقص توی (تصویر ۱۲): به ترکی آذربایجانی(Toy rəqsi) یعنی رقص عروسی که در آن اقوام عروس و داماد در مقابل درشکه ( در حال حاضر خودرو ) حامل عروس می رقصند. در این نوع رقص که دسته جمعی است همه گام ها به یک سو و با سرعت برداشته می‌شود و معمولاً در دست گروه رقص مشعل وجود داشه است. البته اکنون کمتر اجرا می‌شود و اجرای این نوع رقص  تنها در کشورآذربایجان رواج دارد و در ایران بجای این نوع رقص ترکیبی از رقص های آرام و لِزگی اجرا می‌شود.

تصویر ۱۲: رقص توی

  • رقص توراجی (تصویر ۱۳): به ترکی آذربایجانی (Turacı) این رقص که در قرن ۱۹ متولد شده با موسیقی غمناک اجرا می‌شود و تداعی کننده‌ی نحوه پرواز پرنده‌ای شکاری بنام توراجی است که در سبلان بسیار یافت می‌شود. در این رقص توراج در حال پرواز است که شکارچی او را نشانه گرفته و می‌زند و پرنده ضعیف رفته رفته همراه با لرزش و تلاطم بروی زمین می‌افتد و پس از اندکی استراحت با شور و هیجان دوباره بر می‌خیزد.

تصویر ۱۳: رقص توراجی

  • رقص تره‌کمه (ترکمه) (تصویر ۱۴): به ترکی آذربایجانی Tərəkəmə)) نام این رقص برگرفته از نام قومی در آذربایجان است و اجرای این نوع رقص توسط گروه‌های حرفه ای انجام می‌شود. ساختار این نوع رقص بسیار قدیمی است. ترکمه نام قومی‌ست که از دیرباز ساکن آذربایجان بودند و آفریننده‌ی این رقص خود ترکمه‌ایها بودند. نحوه‌ی اجرای این رقص دو نوع می‌باشد، اما هر دو نوع موسیقی یکسانی دارند. هم اکنون این رقص در بسیاری از مناطق آذربایجان متداول بوده و توسط گروه‌های حرفه‌ای و آماتور رقص اجرا می‌شود.

تصویر ۱۴: رقص تره کمه (ترکمه)

  • رقص لاله (تصویر ۱۵): به ترکی آذربایجانی(Lalə) رقصی است مختص دختران که با ملودی آرام اجرا می‌شود. حرکات در این نوع رقص معمولاً درجا و با تکان ظریف دست ها انجام می‌پذیرد.

تصویر ۱۵: رقص لاله

  • رقص نانازی (تصویر ۱۶): به ترکی آذربایجانی (Naznazı) رقصی با ملودی ملایم و زیبا و تکرار شونده که در صدای خواننده آن کمی لرزش هم خواهید شنید؛ در رقص با چرخش‌های در جا همراه می‌شود. این رقص با ظرافت خاصی توسط بانوان اجرا شده و در آن راه رفتن های ظریفی از رقصنده دیده می‌شود. بعلاوه کشش زیبای دستان همراه با لباسِ رقص آذری جلوه‌ای خاص دارد که راه رفتن‌ها در این رقص را شبیه حرکت پیراهن رقصنده با جریان باد می‌گرداند.

تصویر ۱۶: رقص نانازی

  • رقص واغزالی (تصویر ۱۷): به ترکی آذربایجانی (Vağzalı) معنی لغوی این نوع رقص ایستگاه راه آهن است و اشاره دارد به زمان‌های دوری که عروس را با قطار به خانه بخت می‌فرستاند و اقوام عروس روی ریل قطار برای او آرزوی سپید بختی می‌کردند. ملودی این رقص بسیاز ظریف است و باعث انجام حرکاتی ریز و ظریف در اجرای رقص می‌گردد.

تصویر ۱۷: رقص واغزالی

  • رقص میصری (تصویر ۱۸): به ترکی آذربایجانی(Misri) ملودی رقص میصری شبیه مارش است که در اصل ملودی عاشق‌های آذربایجان است. حرکات اجرا شده در این رقص، فشرده و سنگین، مغرور، کمی مشکل، بسیاری مواقع سریع و جلب نظر کننده است. میصری نام شمشیری عربی موسوم به کوراوغلی [۶] است.

تصویر ۱۸: رقص میصری

  • رقص خالاباجی (تصویر ۱۹): به ترکی آذربایجانی(Xalabacı) رقصی است مختص افراد مسن که شکلی تقریباً کمیک دارد و به نام‌های جیران بالا و قاچای بالا نیز شناخته می‌شود. این نوع رقص مربوط به اهالی قره باغ است و مولف ملودی آن خانمی بنام صونا است. این  نوع رقص بصورت دو نفره و یا دسته جمعی اجرا می‌شود. شکل کمیک رقص نیز بر گرفته از داستان‌های طنز اساطیری مردم آذری زبان است . مانند قصه های مادر شوهر و عروس.

تصویر ۱۹: رقص خالاباجی

  • رقص جیرانی (تصویر ۲۰): به ترکی آذربایجانی(Ceyrani) معنی کلمه جیران در ترکی آهو است و بخاطر ساختار زیبا و ظریف این نوع رقص این نام را بر آن نهاده‌اند. این رقص که اکنون نیز بسیار مشهور و پر طرفدار است بیشتر توسط خانم ها اجرا می‌شود.

تصویر ۲۰: رقص جیرانی

  • رقص چیت تومان (تصویر ۲۱): به ترکی آذربایجانی(Çit tuman) به معنای شلواری با پارچه‌ای گل گلی است و ساختار مشخصی ندارد که  نحوه اجرای حرکات بسته به سلیقه افراد متفاوت می‌شود و بیشتر رقصی است گروهی که توسط بانوان اجرا می‌گردد.

تصویر ۲۱: رقص چیت تومان

  • رقص جهری‌بی‌یم (تصویر ۲۲): به ترکی آذربایجانی(Cəhribəyim) معنای لُغوی آن نخ ریسی از پشم است؛ رقصی گروهی که توسط زنان اجرا می‌شود. این رقص را گروه رقصنده در دو صف پشت سر هم اجرا می‌کنند و ویژگی خاص آن هم صدایی گروه رقصنده در انتهای هر بند آواز است . در مراسم عروسی، عروس و داماد و ساقدوش‌ها با هم در این رقص شرکت می‌کنند.

تصویر ۲۲: رقص جهری‏بی‏یم

  • رقص خان چوپانی (تصویر ۲۳): به ترکی آذربایجانی(Xançobanı) نام این نوع رقص برگرفته از نام قبیله‌ای با همین نام است. ریتم آن بسیار تند است که با ضربات تِمپو اجرا می‌شود. تندی این رقص و حرکات پرشور آن ویژگی است که باعث می‌گردد بیشتر توسط مردان اجرا شود.

تصویر ۲۳: رقص خان چوپانی

  • رقص ساری‌باش (تصویر ۲۴): به ترکی آذربایجانی(Sarıbaş) حرکات ساده و سریع این رقص امکان اجرای آن به تمامی رقصندگان چه زن و چه مرد و همچنین افراد مسن را نیز فراهم می‌کند. ریتم رقص با تِمپو اجرا می‌شود و بسیار قدیمی است. دست رقصنده در طراحی حرکات و ترتیبات آن‌ها کاملاً باز است.

تصویر ۲۴: رقص ساری باش

  • رقص شالاخو (تصویر ۲۵): به ترکی آذربایجانی(Şalaxo) ریتم تند این رقص در دستگاه ماهور اجرا می شود و قابلیت نواختن با ریتم ۶و۸ را نیز دارد. این رقص مردانه از دیرباز تا کنون مورد استقبال مردان به ویژه جوان‌تر هاست.

تصویر ۲۵: رقص شالاخو

  • رقص شِکی (تصویر ۲۶): به ترکی آذربایجانی(Şəki) ملودی این رقص به همین نام نوعی موسیقی خاص در مناطق آذری زبان است که با سرعتی آهسته مردان ایفایش می‌کنند. به نوعی این رقص را می‌توان اجرای پانتومیم البته با سرعتی به حساب آورد.

تصویر ۲۶: رقص شکی

  • رقص عنابی (تصویر ۲۷): به ترکی آذربایجانی(İnnabı) در این نوع رقص، رقصنده صورت خود را می‌پوشاند و از سرپوش‌هایی مانند روسری و چادری که با اشیا گرانبها تزئین شده است، استفاده می‌کنند. در این رقص حرکات رقصنده روان و آرام است و بگونه‌ای است که انگار رقصنده خجالت کشیده و از شرم صورتش را پوشانیده است. این رقص زنانه در خانه ثروتمندان اجرا می‌شده است. می‌گویند که این رقص توسط موسیقیدان بزرگ آذری زبانی بنام ثانی خلق شده است.

تصویر ۲۷: رقص عنابی

  • رقص سَمَنی (تصویر ۲۸): این رقص در واقع شادمانی فرا رسیدن فصل بهار است که بانوان همراه با آواز دسته جمعی آنرا کنار سفره هفت سین اجرا می‌کنند. معنای لغوی سمن نیز بهار است. در منطقه آذربایجان تا مدت‌ها آن‌را سَنَنی می‌نامیدند و این بدلیل ممنوع بودن عید نوروز در شوروی سابق بوده است.

تصویر ۲۸: رقص سمنی

  • رقص چال‌پاپاق: این رقص مختص افراد مسن است که بسیار آهسته و با حرکات ریتمیکی است که کمی در آن غلو شده باشد. چاپاق نام کلاهی است که مورد استفاده پیرمردهاست.
  • رقص گلین کتیرمه (تصویر ۲۹): این رقص مختص آمدن عروس به خانه داماد است که ریتمی با نوسانات زیاد دارد و جزء رقص‌های مهیج است.

تصویر ۲۹: رقص گلین گتیرمه

  • رقص قایتاغی (تصویر ۳۰): شاید یکی از مشهورترین و زیباترین سبک های رقص ترکی باشد که در آن چرخش‌های زیاد، ایستادن روی نوک پا همانند رقص باله، باز نگهداشتن یکی از بازوها و بسته نگهداشتن بازوی دیگر ، حرکت روان بدن بدون حرکت شانه ها و سایر ترتیبات متوع دیگر در آن قابل مشاهده است .

تصویر ۳۰: رقص قایتاغی

  • رقص گوزل گیز (تصویر ۳۱): گوزل گز که به معنای چشم زیباست و در واقع نام همسر حسنعلی نوازنده‌ی معروف نی بوده است. این رقص بسیار ظریف است و البته موسیقی حزینی نیز دارد که با حرکات مداوم و زیبا هارمونی جالبی را ایجاد می‌کند.

تصویر ۳۱: رقص گوزل گیز

  • رقص گولمه‌ای (تصویر ۳۲): این رقص مختص مراسم حنابندان است که توسط خانواده عروس اجرا می‌شود.

تصویر ۳۲: رقص گولمه ای

  • رقص یالَلی [۷] (تصویر ۳۳): این رقص دارای انواع بسیاری است اما فرم اصلی آن با حرکات آرام پا شروع می‌شود و در نهایت فرمی شبیه دویدن پیدا می‌کند. در ابتدا این نوع رقص در کنار آتش که الهه گرمی و برکت بود اجرا می‌شده است. رقص یاللی در میان ترک‌های همدان، ساوه، قم، قزوین، زنجان و کشور ترکیه «هالای» نامیده می‌شود در تبریز اردبیل و… نقاط مرکزی آذربایجان به آن هم هالای و هم  یاللی می‌گویند در آذربایجان بر حسب عادت یاللی را در انتهای عروسی‌ها می‌رقصند. یاللی جزء دوست داشتنی‌ترین رقص‌های آذربایجان است که شعرهای زیبایی نیز برای آن سروده شده.

تصویر ۳۳: رقص یاللی

  • رقص لِزگی (تصویر ۳۴): این رقص پر شور و هیجان را معمولاً مردان و زنان جوان اجرا می‌کنند زیرا بسیار حماسی و پرتحرک است و دارای حرکاتی است آکروباتیک و چرخش‌های بی شمار روی زانو با پرش‌های زیبا و حساب شده که بسیار هم قدیمی است . این رقص بنام «لزگینکا» نیز شناخته می‌شود.

تصویر ۳۴: رقص لزگی

علاوه بر رقص‌های نامبرده که جزو رقص‌های سنتی و فولکلور منطقه‌ی آذربایجان محسوب می‌گردد، رقص‌هایی نیز بر اساس ملودی و آهنگ های معروف آذری وجود دارد از انواع بسیار مرسوم آن می‌توان به رقص‌های زیر اشاره کرد:

  • ساری گلین [۸] (تصویر ۳۵)

تصویر ۳۵: رقص ساری گلین

  • رقص خزریم
  • رقص نعلبکی (تصویر ۳۶)

تصویر ۳۶: رقص نعلبکی

[۱].رقص قاشق

[۲].رقص استکان که با استکانی در دست انجام می‌شود.

[۳].رقصی که با نوعی شلوار موسوم به شلطه انجام می‌شود.

[۴].باور عامیانه یا فولکلور را می‌توان مجموعه‌ای شامل افسانه‌ها، داستان‌ها، موسیقی، تاریخ شفاهی، باورهای عامه و رسوم و… دانست. این واژه اغلب به انچه در میان توده‌های عامه مردم رایج است اطلاق می‌گردد

[۵]. در اوایل سده‌ی ۱۹م روس‌ها که به نواحی در تصرف ایران تجاوز کرده بودند، پس از دو جنگ بزرگ بر اساس معاهده‌های گلستان و ترکمانچای آن قسمت از آذربایجان را که در شمال رود ارس قرار داشت به خاک خود ضمیمه نمودند.

[۶]. کوراوغلو (به ترکی آذربایجانی: Koroğlu) قهرمان حماسی مشترک میان بسیاری مردمان ترک از جمله ترکان آذربایجان و ترکیه‌، ترکمن‌ها، ازبک‌ها و اویغورها است.

[۷]. شکل اولیه و تغییرات بعدی در این رقص تاریخ شناسان را مجذوب خود کرده است. موردی که خیلی به واقعیت نزدیک می نماید، این که «یاللی» به شکل اولیه و ابتدایی خود، در اطراف شعله آتش – بعنوان منبع نور و گرما و بررندگی – و به صورت جشن ومراسم بوده است. در این مراسم ها، افراد آتش را بعنوان معبودشان ستایش می کردند. این مراسمات به صورت کاملا طبیعی و ناخودآگاه، شکل و حالت رقص را به خود می گرفته اند.

[۸]. ساری گلین یعنی عروس زرد یا عروس موطلایی که در افسانه‌های آذربایجان اشاره به خورشید است، یکی از تصنیف‌های فولکلور آذربایجان است. برای ساری گلین در آذربایجان رقص زیبایی وجود دارد.

منابع:

  • سید میر نسب، هنگامه. ۱۳۸۶٫ لزگی؛ متداول‌ترین رقص‌های آذربایجانی. مجله‌ی مقام موسیقیایی، شماره۵۷: ۷۰-۸۱٫
  • محفوظ، فروزنده. ۱۳۸۸٫ پژوهشی در رقص‌های ایران از روزگار باستان تا کنون. مجله‌ی فرهنگ مردم، شماره ۲۹، ۱۷۵-۲۰۰٫
  • ثابت زاده، منصوره. بی تا. رقص در ایران؛ انواع و ویژگی‌ها. فصلنامه‌ی ماهور، شماره ی ۲۴۰٫
  • سایت بنیاد ایران‌شناسی (بخش آذربایجان شرقی)
  • http://azarbaijanology.blogfa.com/post-45.aspx