چهار منار (دورد قبیرلر)

مقبره چهار منار (دورد قبیرلر) در ضلع غربی بازار تاریخی تبریز، در جنب کاروانسرای میرزا ابوالحسن قرار گرفته است. این مجموعه بخشی از گورستان تاریخی دربند موسی است که مقبره چهارمنار موجود در این مجموعه منسوب به حاکمان آذربایجان یعنی “امیروهسودان روادی” و “امیر مملان روادی” است. با توجه به زمان مرگ “امیر وهسودان” در سال ۴۵۰ هجری قمری، زمان ساخت مقبره چهارمنار را می توان در همان اواسط قرن پنجم هجری قمری توسط جانشین وی “امیر مملان” به عنوان مقبره خود و پدرش دانست. در دوران قاجار، بخشی از گورستان با عنوان مسجد تغییر می یابد و در دوره پهلوی محل اقامت طلبه ها در همین مجموعه بوده است. بخش های زیادی از گورستان تصرف و کاربری های دیگری را مانند توسعه بازار و مسجد جامع به خود گرفته است. به بخشهای باقی مانده نیز کاربری مذهبی داده شده است.

این مجموعه شامل چهار عنصر مربوط به دوره های مختلف می باشد که عبارتند از:

  • مسجد چهار قبرها: عکس های هوایی و قدیمی نشان می دهد مسجدی با پوشش گنبدی که اکنون تخریب شده و بازسازی شده و در راهروی آن کتیبه ای سنگی مربوط به تغییرات دوره قاجار از مجموعه نصب شده است.

مقبره چهارمنار

  • حجره های طلاب: مربوط به دوره پهلوی و تخریب شده می باشد و ارزش معماری خاصی ندارد.
  • گنبد مقبره قاجاری: گنبد مقبره ای است که با توجه به ساختار کلی، مربوط به دوره قاجاری است که دارای ایوانی رو به شرق بوده است که این ایوان بعدها مسدود و به یک فضای پیش ورودی تبدیل شده و گنبد با مصالح آجری اجرا شده و تزئینات خاصی ندارد.
  • محل مراسم روضه و عزاداری: در واقع مسجد ابتدا در این محل قرار داشته و الحاقی بوده به گنبد مقبره چهار منار. به جز ساختار آجری ویژگی و یا تزئینات خاصی ندارد و بر روی ورودی آن کتیبه ای سنگی قدیمی وجود دارد که بخشی از یک آیه قران می باشد.
  • گنبد مقبره چهار منار: گنبدی است آجری که مشخصه آن چهار منار در چهار کنج آن است که دو مناره آن در دوره پهلوی حذف شده است. سازه آن بر روی پلانی مربع قرار دارد که چهار سکنج در جانبین، آن را تبدیل به هشت گوش جهت اجرای گنبد نموده است.  پوشش گنبد آجری به صورت گردچین اجرا شده است. سرداب زیر گنبد احتمالا بخش اصلی است که شامل دو تاق گهواره ای جهت دو مقبره بوده است که پس از بازسازی گنبد و حذف سکوی حد فاصل گنبد و سرداب، ورودی پوشش راهروی سرداب را نیز تغییر داده اند. تزئینات گنبد شامل آجرچینی بر روی ورودی اصلی و بخشهایی از دیواره سرداب می باشد.

مقبره چهارمنار

هرچند گنبد کنونی گور مقبره چهار منار مربوط به دوران متاخرتر و بازسازی شده می باشد اما به احتمال زیاد کپی برداری از بنای اصلی می باشد که دارای چهار منار در چهار کنج ته رنگ مربعی اش می باشد و به احتمال زیاد وجه تسمیه چهار منار را از آن گرفته است. این مجموعه چهار مقبره نیز خوانده می شود که شاید دلیل آن قرار داشتن مدفنگاه چهار شخصیت مهم یعنی “امامزاده عبدالله بن زیلا بن حسن” و گنبد مقبره “شمس الدین عثمان طغرایی” وزیر اذربایجان در زمان حمله مغول و مقبره معروفترین حاکمان روادی یعنی “امیر وهسودان روادی” و “امیر مملان روادی” در این مجموعه می باشد.

مقبره چهارمنار

 

مقبره چهارمنار

شاید هم حالت پله آب زیر ضریح که شبیه به چهار سکو و مقبره می باشد، عامل وجه تسمیه چهار قبران باشد. بعد از تخریب گنبد اصلی سکوی روی سرداب حذف شده است و فاصله خالی بین دو طاق گهواره سرداب زیرین را به شکل پله ای در آورده اند و ضریح را روی آن قرار داده اند.

مقبره چهارمنار

مالکیت این بنا وقفی بوده و در اختیار اوقاف و امور خیریه استان می باشد. پس از تخریب تبریز توسط زلزله در سال ۱۹۴ هجری قمری، دنبلی ها (حاکمان آذربایجان)، در بازسازی ها، نمونه ای شبیه از این نوع سازه را در بقعه صاحب الامر اجرا کرده اند و شاید این بنا هم مربوط به همین اوایل قاجار باشد. کلیت مجموعه در دوره های گذشته مرتب در حال تغییر بوده است و تعمیرات انجام شده در خود گنبد مقبره چهارمنار شامل بازسازی کامل گنبد مقبره در دوره های گذشته، الحاق لایه های جدید روی دیوارهای بیرونی گنبد مقبره بازسازی شده می باشد که این الحاقات یکبار در دوره قاجار و یکبار در دوره پهلوی انجام گرفته است. این مجموعه در حال حاضر در حال مرمت توسط سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی می باشد.

مقبره چهارمنار

مطالب مرتبط:

منبع:

پرونده ثبت ملی بنا، سازمان میراث فرهنگی کشور.