جغرافیا و آب و هوا آذربایجان

در دوران سوم و چهارم زمین‌شناسی و در اثر دگرگونی‌های عظیم در پوسته‌ی زمین و حرکات کوه‌زایی و فعالیت‌های آتشفشانی شدید، از دل فرات ایران که دریایی بزرگ بوده، کوه‌های بلندی چون آرارات، قفقاز، زاگرسة سهند و سبلان سربرآوردند و اینگونه فلات آذربایجان در کنار فلات ایران، شکل نهایی خود را گرفت. ارتفاع فلات آذربایجان حدود ۱۸۰۰ متر و ارتفاع نقاط مختلف آن بین ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ متر است و بخش اعظم آن‌ (حدود ۸۰ درصد) از کوهستان‌ها و کوه‌ها بوجود آمده‌اند. کوه‌های آذربایجان به ۵ رشته تقسیم شده‌اند: ۱٫ رشته‌کوه‌های متفرق شمالی از کوه‌های طالش تا کوه‌های آرارات بزرگ (کوه‌های قره داغ) ۲٫ رشته‌ی غربی یا زاگرس از آرارات کوچک تا کوه‌های مکران. ۳٫ رشته‌ی قوشه داغ و سبلان از شمال شرقی تبریز تا اردبیل. ۴٫ رشته‌ی مرکزی سهند و بزغوش. ۵٫ رشته‌ی جنوبی قافلان کوه و تخت سلیمان. دامنه‌های این کوه‌ها به دشت‌های تبریز، مرند، خوی، سلماس، ارومیه، میاندوآب، اردبیل، سراب، مشکین‌شهر و پلدشت ختم می‌شوند. باوجودیکه این دشت ها و جلگه‌ها فقط ۲۰ درصد آذربایجان را فرا گرفته‌اند لیکن از لحاظ اقتصادی و انسانی اهیمت بسیاری دارند چرا که بیشتر جمعیت آذربایجان در این مناطق زندگی می‌کنند. حاصل‌خیزترین دشت آذربایجان، دشت مغان است که پست‌تر از سطح دریاهای آزاد بوده و در حدود ۱۰۰ هزار هکتار وسعت دارد و توسط رود ارس از دشت‌های دیگر جدا می‌شود؛ به دلیل دمای معتدل آن در تمامی فصول سال، از مراکز تولید محصولات کشاورزی و محل قشلاق ایلات محسوب می‌شود.

به دلیل عرض بالای جغرافیایی، ارتفاع زیاد، کوهستانی بودن منطقه و هجوم گاهگاه توده های سرد سیبری، آذربایجان به شدت سرد است و در برخی نقاط درجه حرارات آن تا ۲۰- درجه نیز می شود. شدت سرما در اوایل زمستان و به همراه برف در ارتفاعات است. از اواخر زمستان از شدت سرما کاسته می‌شود و سراسر بهار و تابستان از نعمت خنک‌ترین مناطق ایران بودن لذت می‌برد. فصل ریزش باران در فصل بهار و زمستان است و بهار بدلیل ذوب شدن برف کوه‌ها و افزایش بارندگی به فصل سیلاب‌ها و پرآبی رودها معروف است. رودهای آذربایجان از کوه‌های مذکور و برخی از کوه‌های آناطولی و کردستان سرچشمه می‌گیردند: آجی چای، زرینه رود، سیمینه رود، نازلو و شهر چای از رودخانه‌های معروف آذربایجان هستند که به دریاچه‌ی ارومیه می ‌ریزند. دو رود بزرگ ارس و قزل اوزن نیز در شکل‌دهی اقتصادی و جغرافیایی و سابقه‌ی تاریخی سهم عمده‌ای داشته‌اند. به دلیل بارندگی و جنس خاک، آذربایجان از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است که حدود ۱۵ درصد این منطقه را پوشانده است. مهم‌ترین جنگل‌های آذربایجان در ارسباران، اطراف اردبیل، خلخال و سردشت قرار گرفته‌اند. درختان بی‌ثمر و میوه‌دار آذربایجان شامل ممرز، افرا، نارون، زالزالک، بادام کوهی، بلوط، گردو، آلبالو، گیلاس، انار، فندق، سیب، گلابی و درختچه‌ها و بوته‌هایی چون زرشک، زغال اخته، گلپر و تمشک است. از انواع گیاهان این منطقه می‌توان به چمن، جارو، گون، کنگر، یوشان، خارشتر، شیرین بیان، کاکوتی، پونه، ریواس اشاره کرد. در این خطه مراکز دام‌پروری و گله‌داری بسیار فعال هستند و علاوه بر حیوانات اهلی، حیوانات شکاری بسیاری از جمله خرس و عقاب به وفور یافت می‌شوند. ثروت‌های زیرزمینی چون معادن مس، سرب، آهن زغال‌سنگ، نمک و مصالحی چون آهک، گچ و سنگ مرمر به این منطقه ارزش اقتصادی بالایی داده است. آب‌های معدنی و آب‌های گرم دامنه‌های سبلان از مزایای دیگر این منطقه محسوب می‌شوند.

 

فهرست منابع

رئیسی ‏نیا، رحیم. ۱۳۷۹٫ آذربایجان در سیر تاریخ ایران. سه جلدی. تهران: انتشارات مبنا.

سردارنیا، صمد. ۱۳۸۶٫ سیری در تاریخ آذربایجان. تبریز: انتشارات اختر.

مینورسکی،ولادیمیر فئودوروویچ.۱۳۹۴٫ تاریخ تبریز. عبدالعلی کارنگ. تبریز:آیدین.