دروازه های تاریخی

مردمان گذشته از روی تجربه دریافته بودند با کشیدن بارو به دور شهر و یا محل زندگی، می‏توان در مقابل تجاوز بیگانگان ایستادگی کرد. پیشینه‏ تاریخی و موقعیت جغرافیایی خاص قرارگیری در مسیر جاده ابریشم تبریز باعث بوجود آمدن دروازه‌ هایی برای حفظ امنیت، کنترل ورود و خروج شهر و جلوگیری از ورود بیگانگان و جاسوسان در این شهر شد. در گذشته‌ هایی نه چندان دور، زمانی‌ که شهربانی تبریز پشت تیمچه‏ کره‌نی‌خانه، یکی از تیمچه‌های معروف بازار بزرگ تبریز قرار داشت، این دروازه‌ها با صدای کره‌نی بسته می‌شد و نوای کره‌نی در هنگام اذان صبح آن‌ها را باز می‌کرد.

در حال حاضر، به دلیل رشد و توسعه حریم شهری و ساخت و سازهای صورت گرفته به‌‌جز چند مورد مانند «درب خیابان» و «درب باغمیشه» اثری از دروازه‌های شهر باقی نمانده است. ولی خوشبختانه در سال‌های اخیر به منظور حفظ و احیای آثار و نمادهای تاریخی و بافت سنتی شهر اقدام‌هایی برای بازسازی این دروازه‌ها از جمله دروازه نوبر، گجیل و … در حال انجام است. در حال حاضر شهر تبریز سه ورودی یا دروازه دارد که عبارتند از: دروازه تهران- تبریز، دروازه مراغه-تبریز و دروازه مرند- تبریز.

  • دروازه های هشت گانه تبریز

طبق اسناد تاریخی، در دوران حکومت کریم خان زند و پس از زلزله‏ مهیب تبریز، هشت دروازه توسط حاکمان تبریز “خاندان دنبلی” و با حمایت تجار و مردم به صورت نمادی از هشت بهشت در اطراف شهر ساخته شدند. این هشت دروازه به جز “دروازه استانبول” به نام یکی از محله‌ها نامگذاری شدند.

شکل تمامی دروازه ‏های تبریز از یک اصول ثابت پیروی می‏کرده است و متشکل از دو پایه‏ سنگی بوده‏ اند که نیم ‏طاق سنگی بر روی آن سوار بوده و بر پیشانی آن لوح مرمرین حاوی اشعار منقور حاکی از جریان بازسازی دوباره‏ شهر تبریز توسط نجفقلی خان دنبلی پس از زلزله ۱۱۹۳قمری قرار داشته است. در طرفین پایه ‏های سنگی دو قطعه سنگ با تصاویر شیری که با زنجیری به پای سروی بسته شده است، قرار می‏گرفته و بر روی رویه‏ بیرونی درب چوبی دروازه، ورقه‏ فولادی میخ می‏شده است. دروازه‏ ها دارای دو مناره‏ کاشیکاری شده به رنگ فیروزه‏ ای بودند.

  1. خیاوان قاپی‌سی (درب خیابان): این درب که آن را “دمیر قاپی” به معنی درب آهنی نیز می‏خوانند، در مسیر عراق عجم (استان مرکزی) و اصفهان به سمت شرق در محله‌ای به همین نام واقع بوده و وجه تسمیه‏ نام آن احداث نخستین خیابان شهر بوده که از داخل این محله عبور می‌کرد.

 

  1. باغمیشه قاپی‌سی (درب باغمیشه): درب باغمیشه یا درب اعلی که در حال حاضر قسمتی از طاق دروازه و یک لنگه از آن باقی مانده است، در امتداد بازار کفاشان و کوچه‏ حرمخانه و پشت عمارت عالی‏ قاپوی سابق (استانداری فعلی) قرار دارد . قبلاً این بازارچه مسقف بوده ولی به علت عدم دقت، طاق‏های آن فرو ریخته و اکنون به گذر تبدیل شده است.

 

درب باغمیشه

درب باغمیشه

  1. سرخاب قاپی‌سی (درب سرخاب): این درب در جوار کوه سرخاب و محله‌ای به همین نام قرار داشت.

  1. نوبر قاپی‌سی (درب نوبر): این درب در سمت جنوبی شهر واقع بوده و در سال ۴۰۰ هجری در محدوده‏ حمام نوبر ساخته شده بود. در سال‌های گذشته نمادی از درب نوبر در ورودی خیابان تربیت بازسازی شده است.
  2. گجیل قاپی‌سی (درب گجیل): گجیل قاپی‏سی با نام درب «سرد» یا «سردرود» به سمت غرب قرار داشت. این دروازه با برج‌ها و طاق‌های بلند در یکی از مناطق پرتردد شهر قرار داشته و در حال حاضر نیز موقعیت قبلی خود را به لحاظ رفت و آمد حفظ کرده است.

درب دروازه گجیل تبریز

 

  1. ایستامبول قاپی‌سی (درب استانبول): این دروازه در سمت شمال غرب و در مسیر عبور کاروان‌های تبریز – استانبول قرار داشته و به دلیل قرارگیری در این مسیر و وقوع نبردهای متعدد مشروطه‌خواهان با نیروهای سلطنتی مهمترین دروازه‏ شهر محسوب می‌شد.
  2. دوه‌چی قاپی‌سی (درب شتربان): این دروازه در سمت شمال و در حومه‏ کوه سرخاب و محله‌ای به همین نام قرار داشت. وجه تسمیه‏ی نام این محله و دروازه استفاده از شتر (در زبان ترکی دوه) برای حمل و نقل کالا توسط اهالی این محله است که اغلب به بازرگانی و تجارت مشغول بوده‌اند.
  3. قالاقاپیسی (درب مهادمهین) (درب میارمیار): یکی از دروازه‏ های هشتگانه‏ تبریز به درب مهادمهین یا قالاقاپوسی معروف بوده است که در ابتدای ورودی به محله‏ی میارمیار از جانب مغازه‏ های سنگی (داش ماغازالار) و کوی بارون آواک و اهراب قرار داشته است. متاسفانه در فرآیند احداث خیابان شریعتی شمالی، این درب و یک کلیسای تاریخی ویران شده است ولی مکان آن در ورودی محله‏ میارمیار از ضلع شمال شرقی چهارراه شریعتی مشخص است.