گلیم بافی

در طول تاریخ انسان همواره برای حافظت خود در مقابل تغییرات اقلیمی، به استفاده از منسوجات روی آورده است. تولیدات نساجی در طول هزاران سال از درهم تنیدن الیاف گیاهی آغاز و به بافت انواع زیراندازها انجامیده است. شیوه‌ی بافندگی بدون گره یا پُرز و به اصطلاح «گلیم‌بافت و تخت‌بافت» یکی از انواع گستردنی‌ها و زیراندازهاست. این شیوه‌ی بافت و محصول حاصل از آن که با عنوان کلی «گلیم» معروفیت یافته، اغلب در میان عشایر و روستائیان رایج است. «گلیم نوعی فرش بدون پرز است که با نخ پشمی یا پنبه‌ای یا کنفی جهت زیر انداز یا تزئینی با درگیری تار و پود بافته می‌شود».

منطقه‌ی جغرافیایی فلات ایران از جمله مناطق اصلی تولید گلیم و انواع گستردنی‌ها در جهان به شمار می‌رود. گلیم‌بافی از دیرباز در میان عشایر و روستائیان سراسر ایران رایج بوده است. در استان آذربايجان‏شرقي نیز، هم گليم‌هاي ساده «دورو» (تصویر ۱) و هم گليم‌هاي سوماک که به «ورني» (تصویر ۲) معروف است، بافته مي‌شود. گليم‏هاي آذربايجان‏شرقي، ذهني باف است و هرگز از نقشه براي بافت آن استفاده نمي‌شود، لذا طرح و نقش حاصل ذوق و خلاقيت بافنده‌ی گليم است. گليم‌هاي ساده يا «دورو» داراي تار از نوع پنبه اي و پود پشمي بوده و «ورني» داراي تارو پود نازک از نخ پنبه اي و نيز پود پشمي است. بافت ورني به شيوه پود پيچي است و بر روي اين نوع گليم، طرحها و نقوش حيوانات اهلي و وحشي مشاهده مي شود.

تصویر ۱

تصویر ۲

در شهر تبریز، هر دونوع گلیمِ «دورو» و «ورنی» عرضه می‌گردد و در زمره‌ی صنایع دستی محبوبی به شمار می‌رود که، رواج بسیاری در این منطقه و مناطق دیگر آذربایجان دارد. معروف‌ترین گلیمی که در تبریز به چشم می‌خورد گلیم شاهسون است. شاهسون‌ها يکي از مهمترين طوايف شمال غربي ايران هستند که اکثريت آنها ترک و اقليتي داراي اصليت کرد، تاجيک و گرجي هستند. این گليم‌ها رايج‌ترين کف‌پوش آن‌هاست و به همين علت تعداد زيادي از آنها توسط اين طايفه بافته شده است. شاهسون‌ها مردمي بسيار سنتي هستند و در طرح و بافت گليم هاي آنان نوعي محدوديت به چشم مي‏خورد. در تمام گليم‌هاي شاهسون‏ها از نگاره‏هاي بزرگ و برجسته استفاده شده است. اين نگاره‌ها بصورت رديفي در گليم‌ها بافته شده و توسط نوارهايي باريک با طرح‏هاي ظريف‌تر و پيچيده‌تر از يکديگر جدا شده‏اند (تصویر ۳ ). اما به طورکلی می‌توان گفت که «ورنی‌بافی» امروزه به یکی از شاخص‌ترین دست‌بافته‌های زنان و دختران آذربایجان‏شرقی تبدیل شده و طی سه دهه‌ی اخیر علاوه بر مناطق عشایری (شاهسون و قره‌داغی) و روستایی در برخی از شهرهای این استان نیز رواج یافته است.

تصویر ۳: یک نمونه از گلیم‌های شاهسون در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده، ۱۳۹۵)