چرم و صنایع وابسته

  • تاریخچه‌ی صنعت چرم در ایران

 

ایرانیان با پیشینه‌ی سه هزار ساله، اولین وقدیمی‌ترین تولید کنندگان چرم در جهان هستند. آثار باستانی به جا مانده از دوران قبل از میلاد نشان دهنده‌ی این است که ایرانیان از حدود ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد از پوست برای تهیه لباس، کفش و جنگ افزار استفاده می‌کردند ولی از ۵۵۰ سال قبل از میلاد بود که از چرم برای لباس و زره نیز استفاده کردند. وجود واژه‌هایی مانند ادیم، کیمخت، ساغری، تیماج، سختیان در زبان پارسی قبل از اسلام و همچنین وجود واژه‌های مرتبط با وسایل و ابزارهای چرمی مانند سختک، کمربند، انگشتیان، مشک و … در متون پهلوی نشان دهنده استفاده گسترده از چرم در ایران پیش از اسلام است. به نوشته ابن یمین ایرانیان باستان از پوست حیواناتی مانند گاومیش و گاو و گوسفند برای نوشتن استفاده می‌کردند و همچنین در آثارش به نوشتن فرمان‌های داریوش بر روی چرم اشاره کرده است. بنا بر برخی روایات اوستا را بر دوازده هزار قطعه پوست گاو نوشته بودند. همچنین پوست نوشته‌هایی که در اورامان کردستان یافت شده و در موزه بریتالنیا نگهداری می‌شود نشان دهنده استفاده از پوست برای نگارش در دوره اشکانیان است.

تولید انواع پوست وچرم و نیز تجارت مرتبط با آن در دوره عباسی در سراسر قلمرو اسلامی پررونق بود. استفاده از پوست حیوانات مختلف برای ساخت پوستین و قبضه شمشیر و آستر کفش و لباسهای زمستانی همچنین برای افسار و رکاب و مشک و همچنین جلدهای چرمی برای کتاب‌ها که به صورت ساده‌ای طلاکوب می‌شد بعضی از مهم‌ترین کاربردهای چرم در این دوره است و گزارشهای فراوانی درباره تجارت پوست و چرم در این دوره در دست است که نشان دهنده رونق استفاده از چرم در این دوره می‌باشد.

تجارت چرم و پوست پس از حمله مغول نیز پررونق بود، مکاتبات خواجه رشیدالدین گواه شهرت برخی شهرها مانند تبریز و شیراز در این دوره است. در دوره تیموری از چرم برای تجلید کتاب‌ها و ساخت جلدهای ضربی و سوخت استفاده بسیاری می‌شد به طوری که هنر سوخت علاوه بر جلد سازی به عنوان هنری تزیینی نیز در این دوره اهمیت پیداکرد . گزارش‌های جهانگردان از دوره صفوی نشان دهنده رونق فراوان بازار چرم و فعالیت‌های مرتبط با آن در این دوره است. کَمپفِر از کارگاه‌های سلطنتی و از کفش دوزخانه و پوستین دوزخانه سخن گفته است. معروفیت ساغری ایرانی در این دوره به حدی بود که شاردن معتقد است واژه شاگرن فرانسوی به معنی پوست خالدار مقتبس از کلمه ساغری می‌باشد. ساغری در دوره صفوی در تبریز تولید می‌شد و بیشتر در ساخت چکمه و کفش کاربرد داشت و همه درباریان از این نوع کفشهای ساغری می‌پوشیدند. در دوره قاجار انواع چرم به مقدار زیاد در شهر های ایران تولید می‌شد. همدان در این دوره مرکز مهم تولید نوعی چرم معروف به چرم همدانی بود که از پوست گوسفند تهیه می‌شد؛ و در این دوره از جمله کارهایی که امیر کبیر در سال ۱۲۶۷ به نمایشگاه لندن فرستاد پوست بود. به علاوه در این دوره صادرات پوست و چرم از اغلب شهرهای ایران به روسیه و عثمانی و هند رونق بسیار داشت. علاوه بر همدان شهرهای تبریز و اصفهان نیز در تولید و صادرات چرم سهم بسزایی داشتند. در عین حال به علت مسایل شرعی تجارت چرمهایی که توسط غیر مسلمانان تولید می‌شد در دست ارمنیان بود.

اولین کارخانه چرم‏سازی ایران در سال ۱۳۰۸ ش در شهر تبریز بنا شد و پس از آن در همدان، تهران، اصفهان و برخی شهرهای دیگر نیز کارخانه‌هایی تاسیس شد به طوری که در سال ۱۳۳۷ تعداد ۲۲ کارخانه در ایران مشغول به کار بودند. از سال ۱۳۶۲ در اطراف شهرهایی که از قدیم در تولید چرم فعال بودند مانند تهران و تبریز و مشهد، شهرک‌های صنعتی تولید این کالا راه اندازی شد که نام چرم شهر را بر این شهرک‌ها نهادند که وجود این شهرهای صنعتی به افزایش تولید چرم و کیفیت آن کمک شایانی نموده است به طوری که امروزه فقط در شهر تبریز سالانه ۲,۵۰۰,۰۰۰ جلدچرم تولیدمی شود.

  • کفشِ چرم تبریز

کارخانه‌ی چرم‌سازی خسروی در اوایل دوره‌ی پهلوی در شهر تبریز بنا گشت و از سال ۱۳۱۵ با تولید صنعتی چرم شروع به فعالیت نمود. چرم تبریز با تکیه بر کیفیت خود از آوازه‌ای بلند در سراسر ایران برخوردار است. در حال حاضر از جمله مهم‌ترین حوزه‌ی فعال در زمینه‌ی چرم، صنعتهنرِ کفش‌سازی است، که از شهرت بسیار خوبی نیز برخوردار می‌باشد. با اینکه تقریباً حدود ۵۰ سال است که کفش‌دوزی از حالت سنتی خارج شده و تبدیل به صنعتی ماشینی شده است، هنوز هم افراد زیادی علاقه‌مند به خرید و استفاده از کفش‌های دست‌دوز هستند. کفش چرم دست‌دوز تبریز به عنوان صنایع دستی از شهرت و اعتبار بسیار خوبی برخوردار است. در حال حاضر بهترین مکان برای خرید کفش اصلِ دست‌دوز تبریز، بازار سرپوشیده تبریز (باشماخچی بازار) واقع در خیابان دارایی تبریز است.

بعلاوه اینکه نخستین موزه‌ی کفش کشور نیز همزمان با برگزاری جشن «تبریز، شهر جهانی بافت فرش» در شهر تبریز و در موزه‌ی شهر و شهرداری افتتاح شد. اشیاء موجود در این موزه انواع کفش‌های سنتی است که از اقصی نقاط ایران جمع‌آوری شده است و در قسمتی دیگر تجهیزات و وسایل ساخت کفش به نمایش گذاشته شده است. بخشی از این موزه نیز به مجموعه‌‌ی شخصی خانم شعله خیابانی نواده‌ی شیخ محمد خیابانی اختصاص دارد. گفتنی است که در موزه‌ی کفش تبریز ۲۰۰ جفت کفش از دوره‌های تاریخی مختلف و انواع کفش‌های اقوام همچون نمونه‌ی مشابه اولین کفش چرم در دنیا با ۵۵۰۰سال قدمت وجود دارد که از روستای «بیرق» از توابع تبریز بدست آمده است .