فلزکاری

  • تاریخچه ی فلزکاری در تبریز

آغاز شکوفایی هنر فلزکاری پس از حمله‌ی مغول از اوایل قرن سیزدهم میلادی از غرب ایران پدیدار گشت و به تدریج تا اواسط قرن ۱۴ میلادی به خطه‌ی فارس و غرب خراسان نفوذ یافت. استناد در این مورد بیشتر بر پایه‌ی اشیاء مسی، مفرغی و برنجی این دوران مانند پایه‌های چراغ، مشعل، هاون و مشربه و سایر آثار هنری است که از فلزکاران این سده به جای مانده است. در پایان کار تیموریان، فلزکاران تیموری که در ساخت اشیاء پولادین و اسلحه‌سازی و تزئین با طلاکوبی و نقره‌کوبی مهارت یافته بودند در خدمت دربار صفوی مشغول کار شدند. اصولاً غنای هنر فلزکاری ایرانی در این عصر که مرهون مهارت و تجربیات پیشینیان است، موجب تکامل و رستاخیز هنر فلزکاری در این زمان شد. طی حکومت صفویان، صنعت فلزکاری در تبریز همچون شهرهای دیگر پیشرفت کرد. در ۱۸ کیلومتری تبریز معدن طلا وجود داشت و شاه عباس اول دستور داد تا کار استحصال طلا آغاز شود ولی چون مخارج این کار بیشتر از درآمد آن بود، متوقف شد. صنعت‌کاران تبریز از فلز اشیایی چون سلاح‌های سرد، لباس جنگی، اشیای مختلف، دیگ حمام، لوازم خانگی، وسایل کشاورزی و وسایل آرایشی می‌ساختند. در فلزکاری عصر صفوی که بر پایه‌ی سنت‌های قدیم و مهارت فلزکاران این دوره استقرار یافته، چیره‌دستی و نبوغ هنرمندان این عصر به چشم می‌خورد. طراحان و نقاشان این زمان با ابداع شیوه‌های جدید، موازین تازه‌ای را در سبک‌های خود ایجاد کردند و در موارد بسیاری شکل و ترکیب اشیاء قدیم را که ظاهری زمخت و خشن و بزرگ داشتند، به کناری نهادند، در این زمان زیبایی و ظرافت جایگزین شدت و خشونت قدیم شد.

در مورد هنر نقره‌سازی دوران معاصر تبریز باید گفت که مهاجرت ارامنه در دوران جنگ جهانی اول به ایران و سکونت بخش عمده‌ی ارامنه‌ی آن دوران در تبریز و گذران زندگی و امرار معاش در تبریز با کار نقره، سبب شد تا بیشتر اساتید هنر نقره از هموطنان ارامنه باشند. هنر نقره به سبک تبریز، حکاکی و قلم زنی بدون استفاده از چکش است، بدین ترتیب که با استفاده از قلم فولادی با نیروی دست بر روی فلز نقره کنده‏کاری انجام می‌شود. بعلاوه ملیله‌کاری نقره نیز در جواهرسازی تبریز کاربرد بسیاری دارد و همچنان در تبریز رایج است. احد پرویز زاد یکی از نقره سازان تبریزی است، وی نقره‌سازی را تلفیقی از هنر و صنعت تلقی کرده و می گوید: از این نظرکه نقش‌ها در کار نقره‌سازی، از روحیه هنرمند نقره‌ساز الهام گرفته می شود، این کار را به عنوان هنر می‌توان معرفی کرد و از این جهت که تولیدات این کار مثل تولید ظروف، آینه و شمعدان، قاب عکس و … کاربردی هستند، از این کار به عنوان صنعت هم می توان نام برد. هنر و صنعت نقره‌کاریِ هنرمندان آذربایجان شرقی در تیرماه سال ۱۳۹۴ به ثبت ملی رسید. کارشناسان معتقدند با ثبت ملی و همچنین دریافت مهر اصالت یونسکو، هنر و صنعتِ دستان هنرمندِ نقره‌کاران تبریز حفظ و به نسلهای بعدی منتقل می‌گردد. به علاوه به نظر می‌رسد صنعت و هنر نقره کاری پس از رکودی چندین ساله دوباره حیات مجددی آغاز کرده است.

  • انواع روش‏های فلزکاری
  • نقره کاری یا حکاکی روی نقره: از صنایع ‏دستی رایج در تبریز است. هنر نقره به سبک تبریز، حکاکی و قلم‏زنی بدون استفاده از چکش است، بدین ترتیب که با استفاده از قلم فولادی با نیروی دست بر روی فلز نقره کنده‌کاری انجام می‏شود (تصویر ۳۱).

تصویر ۳۱: حکاکی روی نقره تبریز (مأخذ: نگارنده)

  • نقره‌سازی: از دیگر صنایع‏ دستی وابسته به نقره است که ساخت زیورآلات، ظروف کاربردی و تزئینی، آینه و شمعدان، قاب عکس و شاخه گل‌های نقره از جمله آثار تولیدی در این شاخه است. پرویززاد در مورد استقبال مردم از این هنر می‌گوید: بیشترین فروش محصولات نقره مربوط به آینه و شمعدان نقره است که زوج های جوان برای شروع زندگی مشترکشان، تهیه می‌کنند و فروش ظروف نقره‌ای در اولویت بعد قرار دارد (تصویر ۳۲).

تصویر ۳۲: آینه و شمعدان ساخت نقره‏ سازی سهند

  • ملیله‌کاری: هنر ملیله‌کاری از دوران قدیم در منطقه‏ی آذربایجان جزء هنرهای بارز و شناخته شده است. ملیله هنری است که با استفاده از مفتول‌های باریک فلزی و با اتکا به طرح و نقش اصیل آثاری پرنقش و نگار پدید می‌آورد. متأسفانه اکثر آثار قدیمی ملیله به علت ذوب و استفاده مجدد از آن‌ها، از دوران قاجاریه به بعد تبدیل به سرقلیان، گیره استکان، سینی و… شده‌اند. ملیله‌کاران تبریزی نیز از قدیم‌الایام در ساخت آثار ملیله‌ای بسیار چیره دست بوده‌اند و امروزه نیز بخشی از زیور‌آلات و وسایل تزئینی نقره در تبریز از طریق ملیله‌کاری تولید می‌شوند (تصویر ۳۳).

تصویر ۳۳ نمونه‌ای از ظروف ملیله‌‌ی نقره در سرای امیر واقع در بازار تبریز (مأخذ: نگارنده