میرزا فتحعلی آخوندزاده

میرزا فتحعلی آخوندزاده (آخوندوف) در سال ۱۸۱۲ میلادی برابر با ۱۱۹۱ هجری شمسی در شهر نخو (نوخه) از توابع شکی آذربایجان چشم به جهان گشود. پدرش کدخدای خامنه بود و بعد از عزل برای تجارت عازم آذربایجان شد؛ در آنجا ازدواج کرد و فتحعلی حاصل این ازدواج بود. در کودکی مدتی در خامنه زندگی کرد و بعد او و مادرش را روانه  مشکین شهر اردبیل کردند تا در کنار عموی مادری اش (حاجی علی اصغر فاضلی) زندگی به سر کنند. فتحعلی تحت تعلیم حاج علی اصغر، پدر ثانویه اش، قرآن و علوم اسلامی، زبان فارسی و عربی را فرا گرفت. در سال ۱۸۳۲، حاج اصغر او را به گنجه برد تا علوم فقهی را به پایان برساند اما پس از آشنایی با اهل فضل، در آنجا تغییر عقیده داد و به نخو بازگشت و به یادگیری زبان روسی مشغول شد. پس از یک سال به تفلیس رفت و به عنوان مترجم سردار روس “بارون روزین” مشغول به کار شد.

مجسمه یادبود آخوندزاده در باکو

نمونه حروف الفبای طراحی شده توسط آخوندزاده

سکه های یادبود آخوندزاده

او نخستین ایرانی است که نمایش نامه هایی را به سبک اروپایی و به زبان ترکی به رشته ی تحریر درآورده و مقام نخستین نقاد تاریخ نمایشنامه ‏نویسی را از آن خود کرده است. از نوآوران عصر خود و نماینده‏ اندیشه علمی-انتقادی در فرهنگ اسلامی به شمار می رود. او مبتکر اصلاح خط و تغییر حروف الفبا، منتقد ادبیات کلاسیک فارسی و تاریخ، نظریه پرداز در زمینه‏ سیاست و دیانت و یکی از از نخستین پایه‏ گذاران «اصالت ماده و سلطنت عقل» در حیطه‏ فرهنگ ایرانی- اسلامی است. او از جمله معدود اندیشمندانی است که دربست تسلیم فرهنگ غرب نشده است و اندیشه ‏ساز فلسفه‏ ناسیونالیسم ایرانی محسوب می‏شود. نمایش‏ها و تفکرات او در پهنه‏ وسیعی از آسیا و اروپا شناخته شد و در زمان حیاتش به دلیل ترجمه نمایشنامه ‏هایش از شهرت بسزایی برخوردار بود و برخی او را مولیر شرق، گوگول قفقاز و یا مولیر آذربایجان می‏نامیدند.
در سال ۱۸۷۸ میلادی در ۶۶ سالگی و در تفلیس دار فانی را وداع گفت. از مهم‏ترین آثارش می‏توان به «تمثیلات یا شش نمایشنامه‏ کمدی»، «الف باء جدید» و «نقدی بر نمایشنامه‏ های میرزا آقا تبریزی» اشاره کرد.

منابع:ملک پور، جمشید. ادبیات نمایشی در ایران. ۱۳۸۵٫ جلد اول. تهران: انتشارا ت توس.