وجه تسمیه آذربایجان

آذربایجان منطقه ‏ای است که علت نامگذاری آن مرکز توجه بسیاری از محققان بوده و نظرات گوناگونی پیرامون این مطلب ارائه گردیده است. گروهی پیدایش این نام را به وجود آتش و آتشکده در این سرزمین می‌دانند. این گروه آذر را در زبان فارسی پهلوی به معنای آتش ‌‌می‌دانند و بر این باورند که در سرزمین آذربایجان باستان، آتشکده‌ها و تپه‌های خاکستر (کول) بسیاری وجود داشته اند. گروهی دیگر نام آذربایجان را ریشه در نام شخصی به نام آتروپات یا اتورپات پهلوی می‌دانند. با استناد به نوشته‌ی استرابن، جغرافی نگار شناخته‌شده‌ی یونانی که در دوره ی سلطنت اشکانیان زندگی می‌کرده است، آتروپاتس اجازه نداد سرزمین آتروپنته به زیر فرمان مقدونی‌ها برود؛ این فرد خود را پادشاه خواند و بر این سرزمین حکومتی مستقل کرد. هر دو باور ریشه‌ی این واژه را فارسی می‌دانند درحالی‌که نظریه‌ی دیگری این کلمه را ترکیبی ترکی می‌داند. محمدحسین بن خلف تبریزی در برهان قاطع داستانی این چنین روایت می‌کند: «گویند وقتی آغوز آن ولایت را گرفت صحرا و مرغزار اوجان که یکی از محال ولایت آذربایجان است او را خوش آمد و فرمود هر یک از مردم او یک دامن خاک بیاورند و آنجا بریزند و خود به نفس خود یک دامن خاک آورد و بریخت. تمامت لشکر و مردم هریک دامنی خاک بیاوردند و بریختند؛ پشته‌ی عظیمی به هم رسید نام ان را آذربایگان کرد». او آذر را در زبان ترکی به معنای بلند و بایگان را به معنای بزرگان و محتشمان معنا کرد. این نظریه از جانب کسروی رد شد و آن را افسانه‌ای بیش ندانست.

 

فهرست منابع:
بهمنش راد، جواد. ۱۳۸۹٫ در جستجوی هویت شهری تبریز. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رئیس‏ نیا، رحیم. ۱۳۷۹٫ آذربایجان در سیر تاریخ ایران. سه جلدی. تهران: انتشارات مبنا.
سردارنیا، صمد. ۱۳۸۶٫ سیری در تاریخ آذربایجان. تبریز: انتشارات اختر.
کارنگ، عبدالعلی. ۱۳۷۴٫ آثار باستانی آذربایجان: آثار و ابنیه‏ی تبریز. جلد اول. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نیکنام لاله، ایوب؛ ذوقی، فریبرز. ۱۳۸۹٫ تبریز در گذر تاریخ. چاپ دوم، تبریز: انتشارات یاران.
مینورسکی، ولادیمیر فئودوروویچ. ۱۳۹۴٫ تاریخ تبریز. تبریز: آیدین.
رهنمای شهسواری، ناصر. ۱۳۸۷٫ تبریز شهر کهن تاریخ. تبریز: ناصر رهنمای شهسواری.