سفال و سرامیک

  • تاریخچه‌ی سفال تبریز

محصولات سفالی و سرامیک (به سفال سفید معروف است) یکی از صنایع‏دستی رایج در شهر تبریز است علاوه بر تولید در تبریز، کارگاه های تولید آن در شهر زنوز هم قرار دارد. سفال‌گری در شبستر نیز قدمتی طولانی دارد. سفال و سرامیک تبریز از نوعی خاکِ سفید مرغوب تولید می‌شوند. برای بازدید از آثار سفالی می‏توانید به موزه‏ی سفال تبریز (تصویر ۱) مراجعه کنید، این موزه خانه‌ی علوی است؛ جاییکه می‌توان در کنار بازدیدِ یک اثر تاریخی زیبا، مراحل تولیدِ یکی از صنایع دستیِ مهمِ شهر را نیز نظاره کرد.

تصویر ۱: موزه سفال تبریز (ماخذ: نگارنده)

سفال در دوران اسلامی با توجه به دستورات دین مبین اسلام که مهمترین آن‌ها ساده‌زیستی و دوری از تجمل‌گرایی و همچنین منع استفاده از فلزات گرانبها جهت ساخت ظروف می‌باشد، تحولات تازه‌ای را شاهد بود. سفال دوره‌ی اسلامی در زمان حمله‌ی مغول مانند دیگر هنرهای ایران رونق خود را از دست داد ولی با گذر زمان و روی کار آمدن ایلخانان مجدداً حیات خود را از سر گرفت. حمله‌ی مغول به ایران جز کشتار و ویرانی چیزی به همراه نداشت و طی حملات مغول‌ها به کشورمان بسیاری از شهرهایی که مراکز مهم سفال‌سازی ایران محسوب می‌شدند ویران گشتند؛ اما با گذشت این دوره‌ی سراسر مصیبت و در پی روی کار آمدن ایلخانان کم‌کم تهیه و ساخت محصولات سفال و سرامیک، بار دیگر آغاز و در پی حمایت از صنعتگران سفال‌ساز، تولید رو‌به فزونی نهاد و مراکز جدیدی چون تبریز و سلطانیه دوباره نقش مهمی در این زمینه بر عهده گرفتند. در تبریز ساخت ظروف سفالی با نقوش رنگی هندسی و تصاویر گیاهان و حیوانات و گاه انسان رفته رفته بیشتر می‌شد و ظروفی برای استفاده‌ی خانگی مانند کوزه، کاسه، آبخوری و ….. ساخته می‌شد؛ ظرف سفالی لیقوان در بازار تبریز مشهور بود.

سفال‌سازان دوره‌ی ایلخانی در آثار و تولیدات خود بیشتر از رنگ‌مایه‌های آبی، فیروزه‌ای، لاجوردی و نیز ارغوانی و قرمز استفاده می‌کرده‌اند، و ضمناً موفق به تولید نوعی از کاشی به نام «کاشی معرق» شدند که در دوره‌ی تیموری، به رشد و بالندگی خود رسید و در نماسازی وتزئین بناهای مشهوری چون «مسجد کبود» در تبریز به کار گرفته شد. در دوره‌ی ایلخانی، تولید انواع دیگری از کاشی مانند کاشی زرین‌فام، نقش برجسته، بدل چینی اختر و چلیپایی مینایی و … نیز مورد توجه بوده است و بسیاری از ابنیه‌ی تاریخی ومذهبی با انواعی از کاشی مذکور تزئین شده‌اند. در دوره‌ی تیموری باز هم تاثیر صنایع سفال‌سازی چین بر ایران ادامه یافت و افزون گردید. کاشی‌کاری موزائیک ادامه یافت و سطوح بزرگتری را پوشاند (مهلبانی و خضریان، ۱۳۸۵: ۴۴). از ظروف معروف یافت شده‌ی متعلق به دوره‌ی تیموری، ظروف کوباچه است که برخی معتقدند در منطقه‌ی آذربایجان و شهر تبریز ساخته شده‌اند.

در دوران صفوی اگرچه از شهرهای کرمان، مشهد، نیشابور و اصفهان به عنوان مهمترین مراکز تولید سفال و سرامیک کشورمان نام برده شده است، اما این هنر در بسیاری از مناطق کشورمان مرسوم بوده و تنوع فوق العاده‌ی تولیدات و کیفیت نسبی مطلوب‌تر آن در مقایسه با دوره‌های قبل و تولید هر چه بیشتر فرآورده‏های مصرفی سفالین و کاربرد افزون‌تر آن در عرصه‌ی معماری همه و همه نشانگر سهم شایسته‌ی سفال و سرامیک و کاشی ایران در زندگی و فرهنگ مردم کشورمان در این دوره است. پس از دوره‌ی صفویه به تدریج از رونق سفالگری و سرامیک‌سازی ایران کاسته شد که علت این امر را می‌توان، افزون بر بی‌توجهی به وضعیت «هنر- صنعت»، تاسیس کارخانه‌های عظیم چینی‏سازی در روسیه، فرانسه، چین و آلمان و فرستادن محصولاتشان به مقدار زیاد، با کیفیت خوب و به قیمت ارزان به ایران دانست. به هرحال از دوره‌ی افشاریه، آثار قابل اعتنایی در دسترس نیست و از دوره زندیه می‌توان به کاشی‌های عمدتاً هفت رنگ موجود در مسجد وکیل، ارگ کریم‌خانی و باغ ارم شیراز اشاره داشت. هر چند که سفال و سرامیک‌سازی و تولید کاشی در دوره‌ی قاجاریه مرسوم و متداول بوده است اما جایگاه این هنر با دوره‌های اوج آن فاصله‌ی زیادی داشت. در دوره‌ی قاجار استفاده از کاشی‌های هفت رنگ برای تزئین نمای بناها مرسوم بود. جملی کارری در سفرنامه‏اش می‌نویسد: «در داخل شهر تبریز مقابر متعددی وجود دارد که گنبدهای هرمی آن‌ها از کاشی‌های آبی و سیاه بسیار ظریف پوشیده شده و با خطوط عربی و نقشه‌های هندسی متنوع مزین می‌باشند».

در دوره‌ی معاصر در نزدیکی تبریز نوعی خاک سفید مرغوب یافت می‌شود. در این منطقه سرویس‏های غذاخوری، گلدان، شمعدان، زیرسیگاری، سرویس چای‌خوری، قاب قدح و .. ساخته می شود. این سفال ها به دو صورت ساده و منقوش عرضه می‌شود. سفال‌های ساده تقریباً همیشه به رنگ فیروزه‌ای است که خاص منطقه است و سفال‌های منقوش با طرح‌های ساده‌ای روی زمینه‌ی سفید سفال را تزئین داده و با یک لعاب بی رنگ پوشانیده می‌شوند و می‌پزند. سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان‌شرقی از سال ۱۳۷۳ به بعد با شناخت اهمیت هنرهای بومی، اقداماتی را جهت حفظ و ترویج هنر بومی منطقه انجام داده است که از مهمترین آن‌ها می‌توان به برگزاری کلاس‌ها و دوره‌های آموزشی چرخ‌کاری توسط اساتید قابچی در سال ۱۳۷۵، برگزاری کلاس‌های نقاشی و تزئینات روی سفال در مرکز آموزش هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی با تدریس خانم تطهیر مقدم و راه اندازی موزه‌ی زنده‌ی سفال که اولین موزه‌ی زنده‌ی سفال ایران محسوب می‌شود اشاره نمود. مورد دیگر در این زمینه، راه‌اندازی انجمن دوستداران سفال آذربایجان شرقی است که یکی از تشکل‌های غیردولتی سازمان میراث فرهنگی استان است و در حال حاضر بیش از ۵۰ عضو دارد.

  • مهمترین کارگاه‏های سفال تبریز
  • سفال قابچی: سفال‌کاری با خاک سفید ازجمله صنایع‌دستی تبریز است و بر اساس اسناد به ‌دست ‌آمده در کاوش‌های باستان‌شناسی، تولید سفال به شکل گسترده در دو قرن اخیر در مناطق کوزه‌کنان، شبستر و روستای زنوز از توابع شهرستان مرند رواج داشته و بر اساس همین شواهد می‌توان گفت که سفال سفید تبریز با سفالگری در زنوز رابطه و پیوستگی بسیار تنگاتنگی دارد. با تفحصی اندک در سوابق و سیر تاریخی سفال‌کاری با خاک سفید به‌ویژه در دوران معاصر به نام‌هایی چون اساتید مرحوم عباس و احمد قابچی از زنوز به تبریز می‌رسیم که حدود۶۰ سال پیش و با تأسیس كارگاه سفالگری در محله درب سرخاب تبریز این روش تولید را آغاز کردند که تا به امروز ادامه دارد.

استاد عباس قابچی در سال ۱۲۹۸ شمسی در خانه استاد محمد قابچی در شهر زنوز بدنیا آمد و بهمراه برادران خود هنر سفالگری را نزد پدر خود فرا گرفت. استاد عباس قابچي با حدود ۸۰ سال فعاليت جدي در ساخت سفالينه‌هاي لعاب‌دار و تربيت شاگردان ارزشمند خدمات زيادي براي حفظ فرهنگ و هنر بومي و ملي انجام داده است. اين استاد برجسته كه سال‌ها سفالينه‌هاي زيبايي با تكنيك خاك سفيد و لعاب آبي فيروزه‌اي و همچنين لعاب شفاف مي‌ساخت، توانست با همكاري خانه سفال و هنردوستان جوان استان، اين هنر كهن را زنده نگاه دارد و به ترويج آن كمك كند. شاگردان بسياري از حضور استاد عباس قابچي بهره برده و امروز نام و ياد ايشان در دل و ذهن تمام هنردوستان و هنرمندان آذربايجان شرقي و ايران زمين زنده است. از استاد قابچی با عناوینی چون: پدر سفالگری خاک سفید – احیاگر ارزشمند سفال خاک سفید – مخترع رنگ فیروزه‏ای سفال – پیر سفالگری آذربایجان و فیروزه سفال ایران نام برده می‏شود.

كارگاه سفال‏گري برادران قابچي (تصویر ۲) از معدود كارگاه‌هاي سنتي سفالگري منطقه است، كه از سال ۱۳۲۷ در محله سرخاب تبريز فعاليت مي‌كند. توليدات اين كارگاه كه توسط استاد مرحوم قابچي ساخته مي‌شد، شامل ظروف سفالين كاربردي از جنس خاك سفيد (كائولن منطقه زنوز) كه با پوشش لعاب شفاف فيروزه و يا لعاب شفاف بي‌رنگ و توسط چرخ سفالگري ساخته و پرداخته مي‌شوند. تمام مراحل ساخت سفال اعم از تهيه خاك، گل و لعاب و همچنين ساخت و پخت و لعاب‌زني، توسط برادران قابچي انجام مي‌پذيرد. استاد عباس قابچی زنوزی از آخرین بازماندگان استادکاران بومی سفال زنوز در سال ۱۳۸۸ در سن ۹۰ سالگی در شهر تبریز دیده از جهان فرو بست. اختراع لعاب فیروزه‌ای و ثبت آن در سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد (یونسکو) را تنها بخشی از افتخارات کسب‌شده برای سفال بومی استان توسط خانواده قابچی است. فرزند مرحوم عباس قابچی، بیوک قابچی که همانند بسیاری از دلدادگان سفال‌کاری سفید، این هنر بومی آذربایجان شرقی را به‌نوعی وام‌دار تلاش‌ها و نوآوری‌های پدر و عموی خود می‌داند، هم اکنون در کارگاه سفال قابچی‌ها در محله‌ی قدیمی درب سرخاب مشغول به فعالیت است. ایشان را می‌توان تنها بازمانده‌ی فعال این خانواده در هنر سفال به حساب آورد.

تصویر ۳۵: مرحله‌ی خارج کردن سفال‌های پخته از کوره در کارگاه قابچی (مأخذ: نگارنده)

  • خانه‌ی سفال تبریز: موزه‏ی سفال یا خانه سفال تبریز که بنایی قاجاری است در خیابان شمس تبریزی، این خانه جزو آلبوم خانه های تاریخی تبریز می‌باشد که تاریخ بنای آن به دوره قاجاریه و پهلوی بر می‌گردد. بنا شامل یک زیر زمین و یک طبقه فوقانی می‌باشد که با معماری زیبا و اصیل ایرانی زیبایی خاصی به خود گرفته است نمای اصلی بنا دارای ایوان می‌باشد که بر روی دو ستون استوار شده است و با گچبری‌های زیبایی تزیین شده است. در چند سال اخیر این بنا توسط سازمان میراث فرهنگی صنایع‏دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی خریداری شد و پس از مرمت و بازسازی به مرکز آموزش هنرآموزان و تجمع هنرمندان رشته سفالگری تبدیل و از سال ۱۳۷۴ نیز بعنوان نمایشگاه و خانه سفال تبریز در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفت. از سال ۱۳۷۵ به همت سازمان میراث فرهنگی اولین دوره کلاسهای آموزشی نقاشی روی سفال بومی با قبول زحمت سفر استاد فریده تطهیری مقدم آغاز گردید.

انجمن دوستداران سفال آذربایجان شرقی در سال ۱۳۸۱ رسماً ثبت گردید و با گشایش موزه زنده سفال تبریز در سال ۱۳۸۴ امکان اجرای مهمترین رسالت انجمن (حفظ و معرفی روند تولید بومی) فراهم گردید، برای بالا بردن بهره وری از اولین موزه زنده سفال و رسیدن به سایر اهداف انجمن به راهنمایی و پشتیبانی فرهیختگان نیاز است. فریده تطهیری مقدم رسالت اصلی موزه‌ زنده سفال را حفظ و احیای سفال سفید تبریز می‌داند، هم اکنون نمایشگاه دائمی موزه زنده سفال تبریز همه‌روزه آماده پذیرش علاقه‌مندان است و آموزش جزو برنامه‌های اصلی این مجموعه محسوب می‌شود.

کارگاه‏های سفال سفید زنوز: سرامیک‏سازی و سفال سفید زنوز (تصویر ۳۶) از جمله صنایع‏دستی مطرح در آذربایجان‏شرقی است که سفال تبریز از پیوند تنگاتنگی با آن برخوردار است. در زمانی که ظروف چینی نایاب بود و تکنولوژی ساخت تین ظروف در اختیار چین قرار داشت، از خام زنوز به علت سفیدی‌اش برای ساخت بدل چینی استفاده می‌کردند؛ البته ظروف بدست آمده از این خاک شباهت بسیاری به چینی داشتند. در این شیوه كلیه مراحل ساخت سفال به شیوه كاملا سنتی انجام می‌شود و عمدتً شامل ظروف كاربردی همچون بشقاب، كاسه، فنجان، نعلبكی، پارچ آب، قوری، قنددان و … است. پوشش این نوع سفال با دو نوع لعاب ترانسپارانت بی رنگ و ترانسپارانت فیروزه‏ای انجام می‏گیرد كه آوازه این نوع سفالها با لعاب فیروزه‏ای به فراتر از مرزهای كشورمان نیز رسیده است. همچنین عده‏ای از هنرمندان این استان با ایجاد تزئیناتی بر روی سفال خاك سفید، با استفاده از تكنیك‏های نقاشی، برجسته‏كاری، كنده‏كاری و مشبك‏كاری زیبایی دو چندانی به این آثار می‏بخشند. برخی از این آثار به كشورهای اروپایی نیز صادر می شود.