آیین های دینی و باورهای رایج

آیین های دینی و باورهای رایج

بر پایه‏ ی اطلاعات موجود در منابع چینی، اسلامی و غربی در زمینه‏ ی دین، تاریخ، اساطیر و افسانه ‏های ترکان باستان، شمنیسم ابتدایی ‏ترین تلقّیات دینی و جهان‏ بینی ترکان قدیم بوده است. مؤلفه ‏های اساسی شمنیسمِ آسیای میانه خدای بزرگ (گؤک تانری)، خورشید (گون)، ماه (آی)، زمین (یئر)، آب (سو)، پدر (جدّ اعلاء) و آتش (اؤجاق) بوده است (اینان، ۱۳۹۵: ۸-۷).

ترکان قدیم، جایگاه خدا را در قله‏ ی کوه می‏دانستند. به عقیده‏ ی آنها، جای جای این هستی اعم از کوه‏ها، دریاچه‏ ها، رودخانه‏ ها و همه‏ ی عناصر دیگر پر از ارواحی است که به مثابه‏ ی موجوداتی گویا و شنوا هستند (همان،۶۸-۶۶) و شمن‏ها با ایجاد انسجام روانی نقشی اساسی در دفاع از آن دارند. آنان قهرمانان تمام عیار برعلیه شیاطین، بیماری‏ها و جادوی سیاه هستند (الیاده، ۱۳۹۵: ۳۱).

در میان اقوام ترک، به کسی که مراسم دینی را اجرا و بین ارواح و انسان‏های فانی واسطه می‏شود، قام می‏گویند. قام‏ها چه زن و چه مرد، سلسه مراتب خاصی ندارند. به عنوان عضوی عادی در میان مردم خویش زندگی می‏کنند و تنها تمایز آنها در زمان اجرای مراسم دعا و دیگر آیین‏ها به چشم می‏خورد. قام‏ها نسبت به آنچه دریافت می‏کنند قانع بوده و وابسته ‏ی مال و منال دنیا نمی ‏باشند. آنها به برخی اسرار طبیعت واقفند و با داشتن نیروی تفکر و اندیشه‏ ی خارق‏العاده در مواقع خاص می‏توانند فی ‏البداهه شعر گفته و سروده‏ های دینی بسرایند. هیچ آئین و مراسمی بدون دادن قربانی (چه با ریختن خون قربانی یا بدون آن) اجرا نمی‏شود. از مهمترین قربانی‏های بدون خونریزی، آزاد کردن حیوانات به عنوان هدیه به ارواح است (همان، ۱۲۵-۹۳).

اعتقاد به خدای یگانه و بزرگ در میان ترکان قدیم را نمی‏توان به صورت واضح استنتاج نمود، اما از میان سنگ‏نوشته‏ های متعلق به سده‏ های ششم تا هشتم میلادی نشانه‏ هایی مبنی بر اعتقاد و شکرگذاریِ ترکان به خداوندی (گؤک تانری) است که الطافش را شامل حال ملت ترک کرده، آنان را بر دشمنانشان چیره ساخته، خاقان را بر تخت نشانده و آنها را از فلاکت رهانده است. عبارت با عنایت خدا (Tengri yarilkaduk üçün) تکیه کلام خاقان و بزرگان ترک در مورد موفقیت‏های بزرگ است.

در قرون سوم و چهارم میلادی آیین‏های بودیسم، زرتشت و مسیحیت و در قرون هفتم و هشتم میلادی آئین مانی به جمع باورهای دینی مردم وارد شدند. در نتیجه، اعتقاد به یگانگی خدا را می‏توان نتیجه‏ ی تاثیر مسلمانان یا مسیحیان بر باورهای آنان دانست (همان،۴۰-۳۶). امروزه ۹۰ درصد ترک‏هایی که بر روی زمین زندگی می‏کنند، مسلمان می‏باشند (همان، ۲۰۷-۲۰۳).

شاه اسماعیل یکم هنگام تاجگذاری در شهر تبریز به سال ۱۵۰۱ میلادی، علی‌رغم آن‌که در آن زمان اکثریت ساکنان شهر سنی‌ مذهب بودند، مذهب شیعه‏ ی دوازده ‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کرد. امروزه اکثریت مطلق مردم شهر تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعه ی دوازده‌ امامی هستند و اقلیتی از مسیحیان ارمنی و آشوری، زرتشتی و کلیمی نیز در این شهر سکونت دارند. تبریز شمار زیادی از پیروان اهل حق را در خود جای داده ‌است. البته بنا به یک رسم نانوشته، هیچ‌گاه از این جماعت آمار گرفته نمی‌شود ولی مردان آن‌ها را به راحتی از طریق سبیل بلندشان در بیرون قابل شناسایی هستند. با توجه به این‌که تبریز محل اعدام سید علی‌ محمد باب (ژوئیهٔ ۱۸۵۰) بوده، احتمال دارد تعدادی بهایی هم در شهر ساکن باشند. ارامنه‏ ی تبریز که بیش‌ترین اقلیت ساکن این شهر را تشکیل می‌دهند، در طی نسل‌کشی ارمنی‌ها توسط امپراتوری عثمانی همزمان با جنگ جهانی اول، به تبریز و دیگر نقاط آذربایجان پناه برده و در این منطقه ساکن شدند.

منابع:

الیاده، میرچا. ۱۳۹۵٫ تاریخ اندیشه های دینی (۳): از محمد (ص) تا عصر اصلاحات. ترجمه‏ی بهزاد سالکی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.

اینان، عبدالقادر. ۱۳۹۵٫ آئین باستانی ترکان (شمنیسم). ترجمه‏ ی محبوبه هریسچیان. تبریز: دنیزچین.