بازار تاریخی تبریز

بازار تبریز همواره یکی از نشانه‏ های وسعت، اهمیت و بزرگی شهر تبریز بوده است. موقعیت جغرافیایی این شهر چنان است که در تمام طول تاریخ آن را به محل تلاقی تمدن‏های باستانی تا دوران معاصر بدل ساخته است. گردشگران و جهانگردانی همچون ابن‌بطوطه، مارکوپولو، جاکسن، اولیای چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سوکتیکف، ژان شاردن، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفی و مقدسی از رونق و شکوه بازار تبریز تمجید کرده‌اند. مقدسی در قرن چهارم از شهر و بازار تبریز دیدن کرده و به آبادب و وفور کالا و رواج معاملات در آن اشاره کرده است.

بازار تبریز یکی از مهمترین بازارهای سرپوشیده‎‏ جهان و یکی از شاهکارهای معماری ایران به شمار می‏رود. این بازار مساحتی حدود یک کیلومتر مربع بزرگترین بازار سرپوشیده‏ جهان است. بازار تبریز در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران و در مرداد ماه سال ۱۳۸۹ هجری شمسی به عنوان نخستین بازار جهان، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت گردید. این بازار به عنوان بزرگترین بازار قدیمی کشور همواره نقش مهمی در تحولات اجتماعی بر عهده داشت و بازاریان همواره بسیاری از مسائل اجتماعی را در همه شئون رعایت می‏نمودند.

از تاریخ بنای اولیه‏ آن اطلاع درستی در دست نیست لیکن اکثر مورخین  و جغرافی ‏نویسان و جهانگردان اسلامی و خارجی  که از قرن چهارم هجری قمری تا دوران قاجار از آن دیدن کرده‏ اند، اسناد مهم و مدارک ارزنده‏ ای درباره‏ی بازار و وضع بازرگانی تبریز ارائه داده‏ اند. بسیار از جهانگردان نظیر ابن بطوطه، مارکوپلو، جاکسن، اولیاء چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سوکتیکف، ژان شاردن، اوژن فلاندن، جان کارت رایت، جملی کارری، کلاویخو، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفی و مقدسی، از رونق و شکوه بازار تبریز تمجید کرده‏ اند.

تبریز بر سر راه جاده‏ ابریشم قرار داشته و ابریشم از جمله صادرات بازاریان تبریز در گذشته بوده است. از نیمه‏ دوم سده‏ سیزدهم، تاجران انگلیسی تبار از طریق جاده‏ ابریشم و پس ا عبور از شهرهای استانبول و طرابزون، کالاهای تجاری خود را به بازار تبریز منتقل می‏کردند. این بازار در زمان عباس میرزا به مرکز تجارت جهانی اروپا با مناطق شمالی  ایران به شمار می‏رفت، به گونه‏ ای که در سال ۱۲۵۶ هجری شمسی، این شهر ۲۵ تا ۳۳ درصد از کل مراودات تجاری کشور را عهده‏ دار بود. همچنین تا سال ۱۲۸۵ هجری خورشیدی، تبریز مرکز اصلی تجارت ایران با آسیای میانه شناخته می‏شد.

بازار مسقف و تاریخی تبریز با قدمتی هزارساله در مرکز شهر تبریز قرار گرفته و بافت اصلی آن از دو راسته سرپوشیده شمالی-جنوبی و شرقی- غربی تشکیل‌ شده و مهم‌ترین ورودی آن در انتهای شمالی خیابان فردوسی است. این بازار در محدوده خیابان‌ های فردوسی، تربیت، راسته کوچه، دارایی و چای‌کنار و خیابان جمهوری قرار گرفته است. این بازار همچون بیشتر بازارهای بزرگ ایران دارای ساختار خطی و ارگانیک بوده و دارای چند راسته‏ اصلی و تعداد بیشتری راسته‏ های فرعی است.  بازار اصلی تبریز از نظر فضای کالبدی دارای چهار نوع بنای مشخص و قابل تمیز از یکدیگر می‏باشد که عبارتند از: الف) شبکه‏ های مسقف بازار که معابر اصلی را تشکیل می‏دهد و به صورت کوچه و خیابان‏های مسقف رفت و آمد و خرید مردم است؛ ب)حیاط‏های بزرگ و کوچکی با محوطه ‏های باز که همان سراها و کاروانسراها را تشکیل می‏دهند؛ ج) سالن‏های بزرگ و مرتفع و مسقف؛ د) تیمچه‏ ها. ساختار حال حاضر بازار تبریز دارای معماری قاجار است. در حال حاضر این بازار،  ۳۶ راسته بازار، ۳ سرا،  ۱۹ کاروانسرا، ۱۸ تیمچه،  ۱۸ دالان، ۲ چهارسوق، ۳ مقبره، ۶ حمام، ۲ پل، ۵ مدرسه، ۲ کتابخانه، ۱۴ مسجد، ۱ زورخانه، حدود ۸۰۰۰ مغازه و حجره  و ۸ بازارچه را در خود جای داده است.

راسته بازارها 

راسته بازارها را می‏توان مهمترین عنصر یک بازار سنتی عنوان نمود چرا که ساختار و پیکره‏ اصلی یک بازار قدیمی از چیدمان و قرارگیری همین راسته‏ ها در کنار یکدیگر شکل می‏گیرد. راسته‌ بازارها و بازارهای بزرگ تبریز به معابر عمومی مسقف گفته می‌شود که فاقد درب ورودی هستند و به‌ عنوان معابر اصلی بازار عمل می‌کنند. معمولاً رونق راسته‏ ها به علت عبور و مرور زیاد افراد مختلف از رونق بیشتری نسبت به سایر قسمت‏های بازار برخوردار است. بازارها و راسته‏ های بازار تبریز مانند اکثر بازارهای ایران با توجه به صنف فعال در آن نامگذاری شده ‏اند.

 

سراها

سراها فضاهایی بودند که جهت کارهای تجاری از آنها استفاده می‏شد. بیشتر این سراها همان محل‏های استقرار بازرگانان بود که به مرور زمان محلی برای تجارت گردید. سراهای مهم بازار تبریز به واحدهای کوچک و حیاط روباز کوچک‌تر از کاروانسرا اطلاق می‌شود. درگذشته رسم بر این بود که  مال‌التجاره‌های بدون چهارپایان باربر در محوطه آن تخلیه شود.

کاروانسراها

 

کاروانسراها مکان‌هایی بودند که در روزگار قدیم صاحبان کاروان‌های تجارتی، کالاها و بار چهارپایان خود را در حیاط و محوطه آن‌ها تخلیه می‌کردند. اطراف کاروانسرا، اتاق‌ها، حجره و انبارهای متعددی بود که محل تجارت و دادوستد محسوب می‌شد. حیاط کاروانسراها دارای فضای سبز و استخر و آب‌انبار بوده به‌ عنوان فضای سبز و باغچه و تنفس بازار عمل کرده و اکسیژن و هوای لطیف را از طریق دریچه‌های بالای گنبد بازار تأمین می‌کرد.

تیمچه ها

تیمچه‌ها به فضاها و مناطقی گفته می‌شود که سقف آن‌ها به‌صورت گنبدی و آجرکاری و با سبک تاریخی خاص ساخته‌ شده‌اند. تیمچه ها در اطراف بازار محل استقرار واحدهای عمده‏ فروشی‏ اند و اغلب مربوط به یک صنف ‏اند در حالی که راسته‏ ها در اساس به خرده ‏فروشی‏ ها تعلق دارند. تیمچه‌ها دارای درهای ورودی بزرگ و محکمی هستند که روزها باز و شب‌ها و ایام تعطیلی بسته می‌شوند. هر تیمچه نگهبانانی دارد که آن‌ها را «اوداباشی» (سرایدار) گویند. تیمچه‏ ها مسقف هستند و بسته به توانایی اقتصادی سازنده یا صنفی که در آن جای داشته زیبا و پر تزئین ساخته شده‏ اند. رایج‏ترین الگوی تیمچه‏ ها هشت ضلعی، هشت و نیم و هشت نگینی بوده است ولی انواع پیچیده ‏تری چون ترکیب چلیپا با هشتی یا انواع ساده تری چون مستطیل نیز استفاده می‏شده است. تیمچه‌ها از نظر کاربری به چهار قسمت تقسیم‌شده است. فضای عمومی تیمچه که محل انبار و انبوهی کالاها است، زیرزمین که مخصوص انبار کردن و حفظ و نگهداری کالا است، اتاق حجره همکف تیمچه که محل دادوستد و رتق‌وفتق امور اقتصادی و اجتماعی است. طبقه بالای هر تیمچه که مخصوص استراحت و بیتوته شبانه در ایام قدیم بود و بازرگان غیر تبریزی در طبقه دوم حجره، شب‌ها استراحت می‌کردند.

 دالان ها

در مواردی در بنای به شکل بازار، راسته‏ های کوتاهی هم شکل گرفته که دالان نامیده می‏شوند. دالان‏ها نوعی تیمچه محسوب می‏شوند که در عین صنفی بودن از اهمیت کمتری در مقایسه با تیمچه‏ ها برخوردارند.

چهارسوق ها

  • صادقیه
  • بتچیلر

 مقابر

  • صاحب الامر
  • خاندان قاضی
  • دورد قبیرلر

حمام ها

  • قاضی
  • رضوی
  • سید گلابی
  • میرزا مهدی
  • جهانگیرخان
  • شتربان

 پل ها

  • پل بازار میدان
  • پل بازار صادقیه

مدارس

دوران اوج مدرسه‏ سازی در ایران به طور کلی از دوران صفویه به بعد است. بنا به گفته‏ اولیا چلبی، در شهر تبریز در سال ۱۰۵۰ هجری قمری، ۴۷ باب مدرسه‏ بزرگ وجود داشت که امروزه صرفاً چند ساختمان و مدرسه باقی مانده که خیلی از آنها دیگر به عنوان مدرسه غعالیت ندارند.

کتابخانه ها

  • جعفریه
  • کلکته چی

مساجد

مساجد از مهم‏ترین ابنیه‏ بازار محسوب می‏گردند. برخی از آنها به صنف خاصی تعلق دارند و مراجعین آن به چند تیمچه و بازار محدود می‏شوند ام مساجدی چون مسجد جامع، کارکردی شهری دارند.

بازارچه ها

 

زورخانه ها

 

منابع:

ابراهیم زاده،فرزام؛ مبینی،مهتاب. ۱۳۹۰٫ بازار تبریز و جایگاه آن در هویت شهری. کتاب ماه هنر. ۱۶۱: ۶۰-۶۸٫

اسمعیلی سنگری، حسین؛ عمرانی، بهروز. ۱۳۹۰٫ تاریخ و معماری بازار تبریز: ستوده.

خاماچی، بهروز. ۱۳۷۵٫ بازار تبریز در گذر زمان. تبریز: انتشارات اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تبریز.